🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:14:07 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अपवर्ग
apavarga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मोक्ष के और नाम (1.5.8) मोक्ष
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपवर्ग संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मोक्ष । निर्वाण । मुक्ति । जन्म मरण के बंधन के छुटकारा पाना । उ॰—तात स्वर्ग अपवर्ग सुख धरिअ तुला एक अंग । —मानस, ५ —४ ।
२. त्याग ।
३. दान । ४, क्षेपण । (वाण) छोड़नी (को॰) ।
५. विशेष । नियम । अपवाद (को॰) ।
६. क्रियाप्राप्ति या समाप्ति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अप-वर्ग &c. See अप-√ वृज्.
अप-वर्ग m. completion, end (e.g. पञ्चापवर्ग, coming to an end in five days), KātyŚr. &c.
the emancipation of the soul from bodily existence, exemption from further transmigration
opp. to स्वर्ग (in phil.)
final beatitude, BhP. &c.
gift, donation, ĀśvŚr.
restriction (of a rule), Suśr.; Śulb.
shooting off (an arrow), Kir.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (52,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपवर्ग &c. See under अपवृ, अपवृज्-अपवृत्.
अपवर्गः 1 Completion, end, fulfilment or accomplishment of an action; अपवर्गे तृतीया P. II. 3. 6; III. 4. 60; (अपवर्गः = क्रियाप्राप्तिः or समाप्तिः Sk.); क्रियापवर्गेष्वनुजीविसात्कृताः Ki. 1. 14; अपवर्गे तृतीयेति भणतः पाणिनेरपि N. 17. 68; Ki. 16. 49; पंच˚ coming to an end in 5 days. --2 An exception, special rule; अभिव्याप्यापकर्षणमपवर्गः Suśr. --3 Absolution, final beatitude; अपवर्गमहोदयार्थयोर्भुवमंशाविव धर्मयोर्गतौ R. 8. 16; ज्ञानेन चापवर्गः Sāṅ. K. 44 --4 A gift, donation. --5 Abandonment. --6 Throwing, discharge (as of arrows); Ki. 16. 20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0111-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपवर्ग पु० अपवृज्यते संसारोऽत्र अप + वृज--घञ्कुत्वम् । मोक्षे । [] “स्वपर्गापवर्गयोर्मार्गमामनन्ति मनीषिण” इति कुसुमा० । “दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापायादनन्त- रापायादपवर्ग” इति “ऋणत्रयापाकरणान्नास्त्यपवर्गः” इति च न्यायसू० । अपवर्गप्रकारस्तु मोक्षशब्दे वक्ष्यते । भावे घञ् । दाने, त्यागे च “मुष्टेरसम्भेद इवापवर्गे” किरा० । अपवृज्यते विरज्यते यस्मात् अपादाने घञ् । फलप्राप्तौ तद्धे तुके कर्म्मसमापने च “अपवर्गे तृतीयेति” पा० । “अपवर्गे तृतीयेति भणतः पाणिनेरपीति” नैषधम् “उदगपवर्मं मुखेषु समृज्यादिति” ता० ब्रा० । “कृत्वा गते भाग्य इवापवर्गमिति” किरा० “अपवर्गं समाप्तिमिति” मल्लि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0236-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपवर्गः, पुं, (अपवृज्यते संसारः मुच्यतेऽनेन, अप + वृज् + घञ् कुत्वं ।) मोक्षः । त्यागः । क्रिया- वसानसाफल्यं । कर्म्मफलं । इति विश्वमेदिन्यौ ॥ क्रियान्तः । कार्य्यसमाप्तिः । इति जटाधरो रत्ना- वली च ॥ पूर्णता । इति धरणी ॥ (निर्व्वाणं । मुक्तिः । “अपवर्गमहोदयार्थयोर्भुवमंशाविव धर्म्म- योर्गतौ” इति रघुवंशे । समाप्तिः । शेषः । अवसानं । “क्रियापवर्गेघ्वनुजीविसात्कृताः कृत- ज्ञतामस्य वदन्ति सम्पदः” । इति भारविः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-065-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अपवर्ग" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें