🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:21:08 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मोक्ष
mokṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मोक्ष के और नाम (1.5.8) अपवर्ग
अक्षर (3.3.190)
मोखा वृक्ष के नाम (2.4.39) गोलीढ · झाटल · घण्टापाटलि · मुष्कक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मोक्ष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी प्रकार के बंधन से छूट जाना । मोचन । छुटकारा ।
२. शास्त्रों और पुराणों के अनुसार जीव का जन्म और मरण के बंधन से छूट जाना । आवागमन से रहित हो जाना । मुक्ति । नजात । विशेष—हमारे यहाँ दर्शनों में कहा गया है कि जीव अज्ञान के कारण ही बार बार जन्म लेता और मरता है । इस जन्ममरण के बंधन से छूट जाने का ही नाम मोक्ष है । जब मनुष्य मोक्ष प्राप्त कर लेता है, तब फिर उसे इस संसार में आकार जन्म लेने की आवश्यकता नहीं होती । शास्त्रकारों ने जीवन के चार उद्देश्य बतलाए हैं—धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष । इनमें से मोक्ष परम अभीष्ट अथवा परम पुरूषार्थ कहा गया है । मोक्ष की प्राप्ति का उपाय आत्मतत्व या ब्रह्मतत्व का साक्षात् करना बतलाया गया है । न्यायदर्शन के अनुसार दुःख का आत्यंतिक नाश ही मुक्ति या मोक्ष है । सांख्य के मत से तीनों प्रकार के तापों का समूल नाश ही मुक्ति या मोक्ष है । वेदांत में पूर्ण आत्मज्ञान द्वारा मायासंबंध से रहित होकर अपने शुद्ध ब्रह्मस्वरूप का बोध प्राप्त करना मोक्ष है । तात्पर्य यह है कि सब प्रकार के सुख दुःख और मोह आदि का छूट जाना ही मोक्ष है । मोक्ष की कल्पना स्वर्ग नरक आदि की कल्पना से पीछे की और उसकी अपेक्षा विशेष संस्कृत तथा परिमार्जित है । स्वर्ग की कल्पना में यह आवश्यक है कि मनुष्य अपने किए हुए पुण्य वा शुभ कर्म का फल भोगने के उपरांत फिर इस संसार में आकार जन्म ले; इससे उसे फिर अनेक प्रकार के कष्ट भोगने पड़ेंगे । पर मोक्ष की कल्पना में यह बात नहीं है । मोक्ष मिल जाने पर जीव सदा के लिये सब प्रकार के बंधनों और कष्टों आदि से छूट जाता है ।
३. मृत्यु । मौत ।
४. पतन । गिरना ।
५. पाँडर का वृक्ष ।
६. छोड़ना । फेकना । जैसे, बाणमोक्ष (को॰) ।
७. ढीला या बंधनमुक्त करना । जैसे, बेणीमोक्ष, नीवीमोक्ष (को॰) ।
८. नीचे गिराना या बहाना । जैसे, बाष्पमोक्ष, अश्रुमोक्ष (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मोक्ष m. (ifc. f(आ). ) emancipation, liberation, release from (abl., rarely gen. or comp.), MBh.; Kāv. &c.
release from worldly existence or transmigration, final or eternal emancipation, Up.; Mn.; MBh. &c. (IW. 39)
death, L.
N. of partic. sacred hymns conducive to final eman˚, Yājñ.
(in astron.) the liberation of an eclipsed or occulted planet, the last contact or separation of the eclipsed and eclipsing bodies, end of an eclipse, Sūryas.; VarBṛS.
falling off or down, Kum.; VarBṛS. (cf. गर्भ-)
effusion, VarBṛS.
setting free, deliverance (of a prisoner), Gaut.
loosing, untying (hair), Megh.
settling (a question), Kathās.
acquittance of an obligation, discharge of a debt (cf. रिण-)
shedding or causing to flow (tears, blood &c.), MārkP.; Suśr.
casting, shooting, hurling, MBh.; Kāv.; Pur.
strewing, scattering, Kum.; Kathās.
utterance (of a curse), R.
relinquishment, abandonment, Kathās.
N. of the Divine mountain Meru, L.
Schrebera Swietenioides, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (835,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मोक्षः [मोक्ष्-घञ्] 1 Liberation, release, escape, freedom; साऽधुना तव बंधे मोक्षे च प्रभवति K.; Me. 61; लब्धमोक्षाः शुकादयः R. 17. 20; धुर्याणां च धुरो मोक्षं 17. 19. --2 Rescue, deliverance, delivery. --3 Final emancipation, deliverance of the soul from recurring births or transmigration, the last of the four ends of human existence; see अर्थ; धर्मार्थकाममोक्षाणां यस्यैकोऽपि न विद्यते । अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकं ॥; Bg. 5. 28, 18. 30; R. 10. 84; Ms. 6. 35. --4 Death. --5 Falling down, dropping down, falling off; वनस्थलीर्मर्मरपत्रमोक्षाः Ku. 3. 31. --6 Loosening, untying, unbinding; वेणिमोक्षोत्सुकानि Me. 99. --7 Shedding, causing to fall down or flow; बाष्पमोक्ष, अश्रुमोक्ष. --8 Shooting, casting, discharging; बाणमोक्षः Ś. 3. 5. --9 Scattering, strewing. --10 Acquittance or discharge of an obligation (debt &c.). --11 (In [] astr.) The liberation of an eclipsed planet, the end of an eclipse. --12 N. of a tree (पाटलि). --Comp. --उपायः a means of obtaining final emancipation. --देवः an epithet applied to Hiouen Thsang, the celebrated Chinese traveller. --द्वारं the sun. --पुरी an epithet of the town called कांची.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0880-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मोक्ष क्षेपे वा चु० उम० पक्षे भ्वा० पर० सक० सेट् । मोक्षयति ते मोक्षति अमुमोक्षत् त अमोक्षीत् ।
मोक्ष पु० मोक्ष--घञ् । १ अपवर्गे २ मोचने “नीविमोक्षोहि मोक्षः” सा० द० । ३ पाटलिवृक्षे मेदि० । ४ मरणे हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4765,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मोक्ष, कि क्षेपे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०- पक्षे भ्वा०-पर०-सक०-सेट् ।) कि, मोक्षयति मोक्षति । इति दुर्गादासः ॥
मोक्षः, पुं, (मोक्ष + भावे घञ् । मोक्ष्यते दुःखमनेन । मोक्ष + करणे घञ् । इति भरतः ।) मुक्तिः ॥ (यथा, सांख्यसारे । २ । ७ । २५ । “न मोक्षो नभसः पृष्ठे न पाताले न भूतले । सर्व्वाशासंक्षये चेतःक्षयो मोक्ष इति श्रुतेः ॥”) मोक्षधर्म्मस्तु महाभारते शान्तिपर्व्वणि द्रष्टव्यः ॥ पाटलिवृक्षः । मोचनम् ॥ इति मेदिनी । षे, २५ ॥ (यथा, मेघदूते । ६३ । “ताभ्यो मोक्षस्तव यदि सखे ! धर्म्मलब्धस्य न स्यात् क्रीडालोलाः श्रवणपरुषैर्गर्ज्जितैर्भापयेस्ताः ॥”) मृत्युः । इति हेमचन्द्रः । १ । ७५ ॥ (विश्लेषः । यथा, श्रीमद्भगवद्गीतायाम् । ७ । १९ । “जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये । ते ब्रह्म तद्बिदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म्म चाखिलम् ॥” “मोक्षाय विश्लेषणार्थम् ।” इत्यानन्दगिरिः ॥ आत्मस्वरूपदर्शनम् । इति रामानुजः ॥ निर- सनम् । इति श्रीधरस्वामी ॥ पतनम् । यथा, कुमारसम्भवे । ३ । ३१ । “मदोद्धताः प्रत्यनिलं विचेरु- र्वनस्थलीर्मर्म्मरपत्रमोक्षाः ।” “मर्म्मरपत्रमोक्षाः जीर्णपर्णपाताः ।” इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-786-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मोक्ष" आता है (60)
मुकु मुक्ति । मोक्षअस्तक मोक्षअपवर्ग मोक्ष । निर्वाण । मुक्ति । जन्म मरण के बंधन के छुटकारा पानानिःश्रेयस मोक्ष । मुक्तिवैमुक्त मुत्कि । विमुत्कि । मोक्षअपुनर्भव फिर जन्म न ग्रहण करना । मोक्ष । निर्वाणअतिमुक्ति परम निर्वाण । मोक्षअतिमृत्यु मोक्ष । मुक्तिअनावृत्ति शरीर धारण न करना । मोक्षघंटापाटलि मुष्कक वृक्ष । पर्या॰—गोलीढ । झाटल । मोक्ष । मुष्क्क । काष्ठपाटलिषट्प्रज्ञ धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष, लोकार्थ और तत्वार्थ का ज्ञाताब्रह्मनिर्वाण कैवल्य । मोक्षसुगति मरने के उपरांत होनेवाली उत्तम गति । मोक्षपरमगति उत्तम गति । मोक्ष । मुक्तिप्रमोक्ष मुक्ति । मोक्ष । छुटकाराअपुनरावृत्ति पुनरावृत्ति का अभाव । मोक्ष । निर्वाणमुक्तता मुक्त होने का भाव । मुक्ति । मोक्षशिवमार्ग कल्याण मार्ग । मोक्ष । मुक्तिब्रह्मभाव कैवल्य । मोक्षविप्रमोक्ष मोक्ष । मुक्तिअपुनरावर्तन पुनरावर्तन का अभाव । मुक्ति । मोक्षनजात मुक्ति । मोक्षअभयपद निर्भय पद । मोक्ष । मुक्तिअमरपद देवपद । मोक्ष । मुक्तिउग्रह ग्रहण से मुक्त होने का भाव । मोक्षअतिगति उत्तम गति । मोक्ष । मुक्तितरनतार निस्तार । मोक्ष । मुक्ति । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनासुखसार मुक्ति । मोक्षअक्षयपद मोक्षऋत उंछवृत्तिमु महेशशम शांतिविभव धन । संपत्तिशिवा दुर्गाप्रणय प्रीतियुक्त प्रार्थनाश्रंथ संसार के बंधन से छुड़ानेवाले, विष्णुमुक्ति छुटकाराअपवर्जन त्याग । छोड़नाअपसर्जन विसर्जन । त्यागनिस्तार पार होने का भावनिर्वृति संतोष । आनंदमहानंद मगध देश का एक प्रतापी राजा जिसके डर से सिकंदर आगे न बढ़कर पंजाब ही से …परमार्थ उत्कृष्ट पदार्थ । सबसे बढ़कर वस्तुशीतीभाव शीतलताविमुक्ति छुटकारा । रिहाईब्रह्मभूय ब्रह्मत्वपरमपद सबसे श्रेष्ठ पद । सर्वोच्च स्थानपरार्थ दूसरे का काम । दूसरे का उपकार । स्वार्थ का उलटाअमृतत्व मरण का अभाव । न मरनाचतुर्व्यूह चार मनुष्यों अथवा पदार्थों का समूह । जैसे,—(क) राम, भरत, लक्ष्मण और शत…निर्मुक्ति मुक्ति । छुटकाराशिवता शिव का भाव या धर्मब्रह्मपद ब्रह्मत्वअदृष्टार्थ न्यायदर्शन के अनुसार वह शब्दप्रमाण जिसके वाच्य या अर्थ का साक्षात् इस …फक स्वच्छ । सफेदपरंद दे॰ 'परिंदा'तिरबो सिंध देश की एक प्रकार की नाव का नामपरमफल सबसे उत्तम फल या परिणामपरारथ पु संज्ञा पुं॰मुकति मोती
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें