🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:53:10 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शिवा
śivā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शिवा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. दुर्गा ।
२. पार्वती । गिरिजा । उ॰— जेहि रस शिव सनकादि मगन भए शंभु रहत दिन साधा । सो रस दिए सूर प्रभु तोको शिवा न लहति अराधा ।—सूर । (शब्द॰) ।
३. मुक्ति । मोक्ष ।
४. श्रृगाली । सियारिन । उ॰— शिवा यज्ञशाला में बोली । ढहे भवन धरणी जब डोली ।— सबल (शब्द॰) ।
५. हड़ । हर्रे । हरीतकी ।
६. सोआ नामक साग ।
७. शमी । सफेद कीकर ।
८. आँवला ।
९. हलदी ।
१०. दूब ।
११. गोरोचन ।
१२. श्यामा नाम की लता ।
१३. एक बुद्धशक्ति का नाम ।
१४. धौ । धव ।
१५. अनंत- मूल ।
१६. सौभाग्यवती स्त्री । भाग्यशालिनी स्त्री (को॰) ।
१६. पीत वर्णा का एक भेद । एक प्रकार का पीला रंग (को॰) ।
शिवा विद्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] श्रृगाल की बोली से शकुन विचारने की विद्या [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिवा f. Śiva's wife (also शिवी) See शिवा below
शिवा f. the energy of Śiva personified as his wife (known as Durgā, Pārvatī &c.), Inscr.; Kāv.; Kathās.; Pur.
final emancipation (= मुक्ति), Pur.
a euphemistic N. of a jackal (generally regarded as an animal of bad omen), GṛS.; Baudh.; MBh. &c.
N. of various plants (accord. to L. ‘Prosopis Spicigera or Mimosa Suma; Terminalia Chebula or Citrina, Emblica Officinalis; Jasminum Auriculatum; turmeric; Dūrvā grass &c.’)
the root of Piper longum, L.
a kind of yellow pigment (= ˚गो-रोचना), L.
a kind of metre, L.
(in music) a partic. Śruti, Saṃgīt.
N. of the wife of Anila, MBh.
of the wife of Aṅgiras, ib.
of a Brāhman woman, ib.
of the mother of Nemi (the 22nd Arhat of the present Avasarpiṇī), L.
of the mother of Rudra-bhaṭṭa, Cat.
of a river, MBh.; Hariv. (In the following comp. not always, distinguishable from शिव m. or n.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1074,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिवा 1 N. of Pārvatī. --2 A jackal (in general); जहासि निद्रामशिवैः शिवारुतैः Ki. 1. 38; हरेरद्य द्वारे शिव शिव शिवानां कलकलः Bv. 1. 32; R. 7. 50, 11. 61, 12. 39. --3 A fortunate woman. --4 Final beatitude. --5 The Śamī tree. --6 The yellow myrobalan. --7 Dūrvā grass. --8 A kind of yellow pigment. --9 Turmeric. --Comp. --अरातिः a dog --प्रियः a goat. --फला the Śamī tree. --रुतं the howling of a jackal
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1046-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिवा स्त्री शी--वन् नि० । १ मङ्गलवत्यां स्त्रियां २ दुर्गायां “शिवा मुक्तिः समाख्याता योगिनां मोक्षदायिनी । शिवायै यां यजेद्देवीं शिवा लोके ततः स्मृता” देवीपु० ४५ अ० । ३ मुक्तौ ४ शृगाले ५ हरीतक्यां ६ शमीवृक्षे ७ ता- मलक्याम् अमरः । ८ आमलक्यां मेदि० । ९ हरिद्रायां १० दूर्वायां ११ गोरचनायाञ्च राजनि० १२ शृगाल्याम् अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5116,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शिवा" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें