🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:00:09 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गोमायु
gomāyu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोमायु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सियार । गीदड । श्रृगाल । उ॰—(क) चल्यो भाजि गोमायु जंतु ज्यों लै केहरि कौ भाग । इतने रामचंद्र तहँ आए परम पुरुष बड़ भाग ।—सूर (शब्द॰) ।
२. एक गंधर्व का नाम ।
३. एक प्रकार का मेंढक (को॰) ।
४. गाय की खाल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गो—मायु (गो-), mfn. making sounds like cattle (a frog), RV. vii, 103, 6 and 10
गो—मायु m. a kind of frog, Kauś. 93 and 96
a jackal, ṢaḍvBr. v, 8; Mn.; MBh. &c.
N. of a jackal, Pañcat. i
the bile of a cow, W.
N. of a Gandharva or celestial musician, Hariv. 14157
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (366,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोमायु पु० स्त्री गां विकृतां वाचं मिनोति मा--उण् । १ शृगाले, अमरः “अनु हुङ्गुरुते घनध्वनिं नहि गोमा- युरुतानि केशरी” किरा० । “पांशुवर्षे दिशां दाहे गोमा- युविरुते तथा” मनुः । तन्मूत्रादिभक्षणनिषेधमाह मनुः “विडवराहनरोष्ट्राश्वगोमायोः कपिकाकयोः । प्राश्य मूत्रपुरीषाणि द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ।” तद्रुतादिशुभाशुभफलं वृ० स० उक्तं यथा “श्वभिः शृगालाः सदृशाः फलेन विशेष एषां शिशिरे मदाप्तिः । हूहरुतास्ते परतश्च टाटा पूर्णः खरोऽन्ये कथिताः प्रदीप्ताः । लोमाशिकायाः खलु कक्कशब्दः पूर्णः स्वभावप्रभवः स तस्याः । येऽन्ये स्वरास्ते प्रकृते- रपेताः सर्वे च दीप्ता इति सम्प्रदिष्टाः । पूर्वोदीच्योः शिबा शस्ता शान्ता सर्वत्र पूजिता । धूमिताभिमुखी हन्ति स्वरदीप्ता दिगीश्वरान् । सर्वदिक्ष्वशुभा दीप्ता विशेषेणाह्न्यशोभना । पुरे सैन्येऽपसव्या च कष्टा सूर्य्योन्मुखी शिवा । याहीत्यग्निभयं शास्ति टाटेति मृतवेदिका । धिग्धिग् दुष्कृतमाचष्टे सज्वाला देश- नाशिनी । नैव दारुणतामेके नज्वालायाः प्रचक्षते । अर्काद्यनलवत्तस्या वक्त्रं लालास्वयावतः । अन्यप्रतिरुता याम्या सोद्बन्धमृतशंसिनी । वारुण्यनुरुता म्सव शंसते सलिले मृतिम् । अक्षोभः श्रवणं चेष्टं घनप्राप्तिः प्रिया- गमः । क्षोभप्रधानभेदश्च वाहनानां च सम्पदाम् । फलमा- सप्तमादेतदग्राह्यं परतो रुतम् । याम्यायां तद्विपर्यस्तं फलं षटपञ्चमादृते । या रोमाञ्चं मनुष्याणां शकृन्मूत्रं च वाजिनाम् । रावात् त्रासं च जनयेत्सा शिवा न शिव- प्रदा । मौनं गता प्रतिरुते नरद्विरदवाजिनाम् । या शिबा सा शिवं सैन्ये पुरे वा सम्प्रयच्छति । भेभे इति शिबा भयङ्करी भो भो व्यापदमादिशेच्च सा । मृतबन्ध निवेदनी फिफी हुहु चात्महिता शिवा स्वरे । शान्ता त्ववर्णात् परमं रुवन्ती टाटामुदीर्णमिति वाश्यमाना । टे टे च पूर्वं परतश्च थे थे तस्याः स्वतुष्टिप्रभवं [] रुतं तत् । उच्चेर्घोरं वर्णमुच्चार्य्य पूर्वं पश्चात् क्रोशत् क्रोष्टुकस्यानुरूपम् । या सा क्षेमं प्राह वित्तस्य चाप्तिं संयोगं वा प्रोषितेन प्रियेण” । श्वरुतादिफलं श्वशब्दे वक्ष्यंमाणं तत्तुल्यफलमेतस्येत्यतिदिष्टम्! २ गन्धर्वभेदे जटाधरः । “बहुभिः सह गन्धर्वैः प्रागायत च तुम्बुरुः” इत्युपक्रमे “गोमायुः सूर्य्यवर्चाश्च सोमवर्चाश्च सप्तमः” हरिवं० २६ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2715-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोमायुः, पुं, (गां विकृतां वाचं मिनोतीति । डुमि ञ + कृवापेत्युण् ।) शृगालः । इत्य- मरः । २ । ५ । ५ ॥ (यथा, महाभारते । २ । ९७ । २३ । “ततो राज्ञो धृतराष्ट्रस्य गेहे गोमायुरुच्चैर्व्याहरदग्निहोत्रे ॥” अस्य ध्वनौ शुभाशुभफलं शृगालशब्दे द्रष्ट- व्यम् ॥) गन्धर्व्वविशेषः । इति जटाधरः ॥ गोपित्ते सान्तक्लीवोऽयम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-361-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें