🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:56:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गोमायु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गोमायु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गोमायु

अर्थ: एक प्रकार का मेढ़क

संस्कृत: पर्याय: शिवा, भूरिमाय, मृगधूर्तक, शृगाल, वञ्चक

अंग्रेज़ी: (गो॑-) making sounds like cattle (a frog), RV. vii, 103, 6 and 10

व्युत्पत्ति: गो-मायुः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गोमायु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. गोमायु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. गोमायु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गोमायु (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागोमायुगोमायुनीगोमायूनि
द्वितीयागोमायुगोमायुनीगोमायूनि
तृतीयागोमायुनागोमायुभ्याम्गोमायुभिः
चतुर्थीगोमायुने / गोमायवेगोमायुभ्याम्गोमायुभ्यः
पञ्चमीगोमायुनः / गोमायोःगोमायुभ्याम्गोमायुभ्यः
षष्ठीगोमायुनः / गोमायोःगोमायुनोः / गोमाय्वोःगोमायूनाम्
सप्तमीगोमायुनि / गोमायौगोमायुनोः / गोमाय्वोःगोमायुषु
सम्बोधनहे गोमायु / हे गोमायोहे गोमायुनीहे गोमायूनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गोमायु
गोमायु
gomāyu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोमायु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सियार । गीदड । श्रृगाल । उ॰—(क) चल्यो भाजि गोमायु जंतु ज्यों लै केहरि कौ भाग । इतने रामचंद्र तहँ आए परम पुरुष बड़ भाग ।—सूर (शब्द॰) ।
२. एक गंधर्व का नाम ।
३. एक प्रकार का मेंढक (को॰) ।
४. गाय की खाल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गो—मायु (गो-), mfn. making sounds like cattle (a frog), RV. vii, 103, 6 and 10
गो—मायु m. a kind of frog, Kauś. 93 and 96
a jackal, ṢaḍvBr. v, 8; Mn.; MBh. &c.
N. of a jackal, Pañcat. i
the bile of a cow, W.
N. of a Gandharva or celestial musician, Hariv. 14157
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (366,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोमायु पु० स्त्री गां विकृतां वाचं मिनोति मा--उण् । १ शृगाले, अमरः “अनु हुङ्गुरुते घनध्वनिं नहि गोमा- युरुतानि केशरी” किरा० । “पांशुवर्षे दिशां दाहे गोमा- युविरुते तथा” मनुः । तन्मूत्रादिभक्षणनिषेधमाह मनुः “विडवराहनरोष्ट्राश्वगोमायोः कपिकाकयोः । प्राश्य मूत्रपुरीषाणि द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ।” तद्रुतादिशुभाशुभफलं वृ० स० उक्तं यथा “श्वभिः शृगालाः सदृशाः फलेन विशेष एषां शिशिरे मदाप्तिः । हूहरुतास्ते परतश्च टाटा पूर्णः खरोऽन्ये कथिताः प्रदीप्ताः । लोमाशिकायाः खलु कक्कशब्दः पूर्णः स्वभावप्रभवः स तस्याः । येऽन्ये स्वरास्ते प्रकृते- रपेताः सर्वे च दीप्ता इति सम्प्रदिष्टाः । पूर्वोदीच्योः शिबा शस्ता शान्ता सर्वत्र पूजिता । धूमिताभिमुखी हन्ति स्वरदीप्ता दिगीश्वरान् । सर्वदिक्ष्वशुभा दीप्ता विशेषेणाह्न्यशोभना । पुरे सैन्येऽपसव्या च कष्टा सूर्य्योन्मुखी शिवा । याहीत्यग्निभयं शास्ति टाटेति मृतवेदिका । धिग्धिग् दुष्कृतमाचष्टे सज्वाला देश- नाशिनी । नैव दारुणतामेके नज्वालायाः प्रचक्षते । अर्काद्यनलवत्तस्या वक्त्रं लालास्वयावतः । अन्यप्रतिरुता याम्या सोद्बन्धमृतशंसिनी । वारुण्यनुरुता म्सव शंसते सलिले मृतिम् । अक्षोभः श्रवणं चेष्टं घनप्राप्तिः प्रिया- गमः । क्षोभप्रधानभेदश्च वाहनानां च सम्पदाम् । फलमा- सप्तमादेतदग्राह्यं परतो रुतम् । याम्यायां तद्विपर्यस्तं फलं षटपञ्चमादृते । या रोमाञ्चं मनुष्याणां शकृन्मूत्रं च वाजिनाम् । रावात् त्रासं च जनयेत्सा शिवा न शिव- प्रदा । मौनं गता प्रतिरुते नरद्विरदवाजिनाम् । या शिबा सा शिवं सैन्ये पुरे वा सम्प्रयच्छति । भेभे इति शिबा भयङ्करी भो भो व्यापदमादिशेच्च सा । मृतबन्ध निवेदनी फिफी हुहु चात्महिता शिवा स्वरे । शान्ता त्ववर्णात् परमं रुवन्ती टाटामुदीर्णमिति वाश्यमाना । टे टे च पूर्वं परतश्च थे थे तस्याः स्वतुष्टिप्रभवं [] रुतं तत् । उच्चेर्घोरं वर्णमुच्चार्य्य पूर्वं पश्चात् क्रोशत् क्रोष्टुकस्यानुरूपम् । या सा क्षेमं प्राह वित्तस्य चाप्तिं संयोगं वा प्रोषितेन प्रियेण” । श्वरुतादिफलं श्वशब्दे वक्ष्यंमाणं तत्तुल्यफलमेतस्येत्यतिदिष्टम्! २ गन्धर्वभेदे जटाधरः । “बहुभिः सह गन्धर्वैः प्रागायत च तुम्बुरुः” इत्युपक्रमे “गोमायुः सूर्य्यवर्चाश्च सोमवर्चाश्च सप्तमः” हरिवं० २६ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2715-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोमायुः, पुं, (गां विकृतां वाचं मिनोतीति । डुमि ञ + कृवापेत्युण् ।) शृगालः । इत्य- मरः । २ । ५ । ५ ॥ (यथा, महाभारते । २ । ९७ । २३ । “ततो राज्ञो धृतराष्ट्रस्य गेहे गोमायुरुच्चैर्व्याहरदग्निहोत्रे ॥” अस्य ध्वनौ शुभाशुभफलं शृगालशब्दे द्रष्ट- व्यम् ॥) गन्धर्व्वविशेषः । इति जटाधरः ॥ गोपित्ते सान्तक्लीवोऽयम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-361-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गोमायुगोमायु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गोमायु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | गोमायु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गोमायु 📚 ➤ एक प्रकार का मेढ़क
संस्कृत: पर्याय: शिवा, भूरिमाय, मृगधूर्तक, शृगाल, वञ्चक
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (गो॑-) making sounds like cattle (a frog), RV. vii, 103, 6 and 10

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गोमायु 📚सियार । गीदड । श्रृगाल🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गोमायु
सियार के नाम (२.५.६) — शिवा, भूरिमाय, मृगधूर्तक, शृगाल, वंचक, क्रोष्टु, फेरु, फेरव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • गोमायु = गो + मायु तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें