🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:32:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पार्वती
pārvatī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पार्वती संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. हिमालय पर्वत की कन्या, शिव की अर्धांगिनी देवी जो गौरी, दुर्गा आदि अनेक नामों से पूजी जाती हैं । शिवा । भवानी । पर्या॰—उमा । गिरिजा । गौरी ।
२. शल्लकी । सलई ।
३. गोपीचंदन ।
४. सिंहली पीपल ।
५. छोटा पखानभेद ।
६. धाय का पौधा ।
७. अलसी । तीसी ।
८. द्रौपदी (को॰) ।
९. पहाड़ी नाला (को॰) ।
१०. गोपी । गोपिका (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पार्वती f. See below.
पार्वती f. (of ˚त) a mountain stream, Naigh. i, 13
Boswellia Thurifera, L.
Grislea Tomentosa, L.
a kind of pepper, L.
= क्षुद्र-पाषाण-भेदा or जीवनी, L.
a kind of fragrant earth, L.
a female cowherd or Gopī, L.
N. of the god Śiva's wife (as daughter of Hima-vat, king of the snowy mountains), Up.; MBh.; Kāv. &c. (RTL. 79)
of Draupadī, L. (w.r. for पार्षती)
of sev. other women, Cat.; of a river, VP.
of a cave in mount Meru, Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (622,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पार्वती [पर्वतस्यापत्यं स्त्री अण्] 1 N. of Durgā, born as the daughter of the Himālaya mountain (she was Satī in her former birth; cf. Ku. 1. 21); तां पार्वतीत्याभिजनेन नाम्ना बंधुप्रियां बंधुजनो जुहाव Ku. 1. 26. --2 A female cowherd. --3 An epithet of Draupadī. --4 A mountain stream. --5 A kind of fragrant earth. --Comp. --नंदनः {1} an epithet of Kārtikeya. {2} of Gaṇeśa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0698-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पार्व्वती, स्त्री, (पर्व्वतो हिमाचलस्तस्य तदधिष्ठा- तृदेवस्येति भावः अपत्यमिति । अण् ङीप् च ।) दुर्गा । इत्यमरः ॥ तस्या व्युत्पत्तिर्यथा, -- “तिथिभेदे कल्पभेदे पर्व्वभेदप्रभेदतः । ख्यातौ तेषु च विख्याता पार्व्वती तेन कीर्त्तिता ॥ महोत्सवविशेषश्च पर्व्वस्विति प्रकीर्त्तितम् । तस्याधिदेवी या सा पार्व्वती परिकीर्त्तिता ॥ पर्व्वतस्य सुता देवी साविर्भूता च पर्व्वते । पर्व्वताधिष्ठातृदेवी पार्व्वती तेन कीर्त्तिता ॥” इति प्रकृतिखण्डे दुर्गोपाख्याने ५४ अध्यायः ॥ शल्लकी । गोपालपुत्त्रिका । इति मेदिनी ॥ द्रौपदी । जीवनी । इति विश्वः ॥ सौराष्ट्र- । मृत्तिका । इति रत्नमाला ॥ क्षुद्रपाषाणभेदा । घातकी । सैंहली । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-127-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पार्वती" आता है (60)
गौरी गोरे रंग का स्त्री । पार्वती । गिरिजा । विशेष—इस अर्थ में गौरी शब्द के…शर्वाणी पार्वतीसर्वाणी दुर्गा । पार्वती । शर्वाणीरुद्राणी रुद्र की पत्नी, पार्वती । शिवा । भवानीआर्या पार्वतीनित्या पार्वतीहैमवती उमा । पार्वतीभार्गवी पार्वतीशैलसुता पार्वतीहिमशैलजा पार्वतीअद्रितनया पार्वती । गंगाहिमाद्रिजा हिमालय की पुत्री । पार्वतीरुद्रप्रिया पार्वतीनगजा पार्वतीभव्या उमा । पार्वतीमंगला पार्वतीशैलजा पर्वत से उत्पन्न । पार्वती । दुर्गागिरिजा नगाधिराज हिमालय की कन्या, पार्वती । गौरी । यौ॰— गिरिजाधब गिरिजापति = म…शैलेयी पार्वती । शैलपुत्रीअद्रिजा पार्वतीकुमारसू कुमार कार्तिकेय की जननी । पार्वतीपर्वतजा पार्वती । गिरिजाअक्षयिणी उमा । पार्वतीगिरिसुता पार्वतीमहेश्वरी पार्वतीगिरिनंदिनी पार्वतीहिमवत्सुता पार्वतीअगजा हिमालय की पुत्नी, पार्वतीगौला गौरी । पार्वती । गिरिजाशैवी पार्वतीअचलजा पार्वतीगोनंदा पार्वती । दुर्गादेवेशी पार्वतीशुभकरी पार्वतीशैलासा शैलपुत्री । पार्वतीकालंजरा कालंजरी संज्ञा स्त्री॰ दुर्गी । पार्वतीसा समान । तुल्य । सदृश । बराबर । जैसे,—उनका रंग तुम्ही सा हैइला पृथ्वीअंबा माता । जननी । माँ । अम्माशिवा दुर्गाअंबिका माता ।माँकिराति गंगाहिमानी बर्फ का ढेर । घना तुषार । पाले का समूहकाली चंड़ी । कालिका । दुर्गीहिमा शीतऋतु । ठंढा का मौसम । जाड़ाअनंता जिसका अंत या पारावार न होभ्रमरी जतुका नामक लता । पुत्रदात्री । षट्पदीलंबोदर गणेशसैंहली एक प्रकार की पीपल । सिंहली पीपल । विशेष—वैद्यक के अनुसार यह कटु, उष्ण,…शताक्षी रात्रि । रातपार्थिवी (पृथिवी से उत्पन्न) सीताशैलेंद्र हिमालय । यौ॰—शैलेंद्रज, शैलेंद्रदुहिता, शैलेंद्रसुता—(१) हिमालय की पुत…मेनकात्मजा शकुंतलाब्रह्मचारिणी ब्रह्मचर्य व्रत धारण करनेवाली स्त्रीहिमजा खिरनी का पेड़पंचमुखी पाँच मुखवालाभ्रामरी जिसे भ्रामर या अपस्मार रोग हुआ होनीललोहिता भूमि जंबू । एक प्रकार की छोटी जामुनविशालाक्षी वह स्त्री जिसकी आँखें बड़ी और सुंदर होंशंकरा एक प्रकार का राग जिसमें सब शुद्ध स्वर लगते हैं । यह दीपक राग का पुत्र …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें