🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:32:10 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अंबिका
aṃbikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंबिका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ अम्बिका]
१. माता ।माँ । उ॰— अंबिका माता कों कहिये, धाकर नीच ब्राह्मन कों कहिये तातें बिरुद्द मतिकृत भयो । —भिखारी ग्रं॰, भा॰,
२. पु॰ २२५ ।
२. दुर्गा । भगवती । देवी । पार्वती ।उ॰— बासी नरनारि ईस अंबिका सरूप है । —तुलसी ग्रं॰ पृ॰, २४१ ।
३. जैनों की एक देवी ।
४. कुटकी का पेड़ ।
५. अंबष्ठा लता । पाढ़ा ।
६. काशी के राजा इंद्रद्युम्न की तीन कन्याओं में मझली । विशेष—भीष्म अपने भाई विचित्रवीर्य के लिये इन कन्याओं को हर लाए थे । विचित्रवीर्य के मरने पर जब व्यास जी ने इससे नियोग किया तब धृतराष्ट्र उत्पन्न हुए ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अम्बिका f. (voc. अम्बिके), mother, good woman (as a term of respect), VS. & TS. (cf. Pāṇ. vi, 1, 118), Pāṇ. vii, 3, 107 Comm. (voc. ˚के) & Kāś. (in Veda voc. optionally ˚क and ˚के)
a N. applied to the harvest (as the most productive season), Kāṭh.
a sister of Rudra, VS.; ŚBr.
N. of Pārvatī (the wife of Śiva), Hariv.; Yājñ. &c.
of the wife of Rudra Ugraretas, BhP.
of one of the mothers in Skanda's retinue, MBh. ix, 2630
of a daughter of the king of Kāśi (wife of Vicitravīrya, and mother of Dhṛtarāṣṭra), MBh. &c. (cf. अम्बालिका)
one of the female domestic deities of the Jainas, L.
N. of a place in Bengal, L.
N. of two rivers, Hcat.
the plant Wrightia Antidysenterica.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (83,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंबिका 1 A mother, good woman, also used like अंबा as a term of respect or endearment; अत्तिके अंबिके शृणु मम विज्ञप्तिं Mk. 1. --2 N. of a plant (अंबा 2); of another plant कटुकी. --3 N. of Pārvatī, wife of Śiva; आशीर्भिरेधयामासुः पुरः पाकाभिरंबिकां Ku. 6. 90. --4 N. of the middle daughter of Kāśīrāja and the eldest wife of Vicitra-Vīrya. Like her youngest sister she had no progeny, and Vyāsa begot on her a son named धृतराष्ट्र. --Comp. --पतिः, --भर्ता N. of Śiva. --पुत्रः, --सुतः N. of धृतराष्ट्र.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0154-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अम्बिका स्त्री अम्बैव कन् । १ मातरि २ दुर्गायाम् “आशी- र्भिरेधयामासुः पुरः । पाकाभिरम्बिकाम्” कुमा० । काशी- राजस्य मध्यमकन्यायां विचित्रवीर्य्यस्य भार्य्यायां धृत- राष्ट्रस्य २ मातरि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0329,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अम्बिका, स्त्री, (अम्बा + स्वार्थे कन्, स्त्रियां टाप् ।) दुर्गा । “ईप्सितार्थक्रियोदारं तेऽभिनन्द्य गिरेर्वचः । आशीर्भिरेधयामामुः पुरःपाकाभिरम्बिकाम्ः” ॥ इति कुमारसम्भवे । माता । इति मेदिनी ॥ जैनदेवीविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ कटुकीवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ अम्बष्ठा । इति राजनिर्घण्टः ॥ काशीराजस्य मध्यमादुहिता । विचित्रवीर्य्यस्य पत्नी । धृतराष्ट्रस्य माता । “अम्वा ज्येष्ठाऽभवत्तासामम्बिकात्वथ मध्यमा । अम्बिकाम्बालिके भार्य्ये प्रादाद्भ्रात्रे यवीयसे ॥ भीष्मो विचित्रवीर्य्याय विधिदृष्टेन कर्म्मणा” । इति महाभारते ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-087-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें