🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:37:36 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हैमवती
haimavatī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सफ़ेद वच (2.4.103)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हैमवती संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. उमा । पार्वती ।
२. गंगा ।
३. सफेद फूल की वच ।
४. हरीतकी । हड़ ।
५. अलसी । अतसी । तोसी ।
६. रेणुका नामक गंधद्रव्य ।
७. स्वर्णक्षीरी । सत्यानासी (को॰) ।
८. कौशिक ऋषि की भार्या का नाम ।
९. एक प्रकार का अंगूर । कपिल वर्ण की द्राक्षा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हैमवती (अती), f. N. of various plants (Vacā with white flowers, Terminalia Chebula, Linum Usitatissimum &c.), Car.; Suśr.
a kind of drug or perfume (= रेणुका), L.
हैमवती patr. of Gaṅgā, MBh.; Bālar.
हैमवती N. of Pārvatī or Umā, JaimUp.
N. of the wife of Kauśika, MBh.
N. of the wife of Saṃhatāśva, Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1304,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हैमवती 1 N. of Pārvatī. --2 Of the river Ganges. --3 A kind of myrobalan. --4 A kind of drug. --5 Common flax. --6 A tawny grape.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1176-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हैमवती, स्त्री, (हिमवतोऽपत्यं स्त्री । अण् । ङीप् ।) पाव्वती । (यथा, देवीभागवते । १२ । ८ । ५७ । [] “उमाभिधानां पुरतो देवीं हैमवतीं शिवाम् ॥”) हरीतकी । इत्यमरः । १ । १ । ३८ ; २ । ४ । ५९ ॥ स्वर्णक्षीरी । (अस्याः पर्य्यायो यथा, -- “कटुपर्णी हैमवती हेमक्षीरी हिमावती । हेमाह्वा पीतदुग्धा च तन्मलञ्चोकमुच्यते ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) श्वेतवचा । इति मेदिनी ॥ (अस्याः पर्य्यायो यथा, “षड्ग्रन्थ्योग्रा वचा ज्ञेया श्वेता हैमवतीति च ।” इति गारुडे २०८ अध्याये ॥ हिमवतः प्रभवति प्रकाशते प्रथमं दृश्यते इति । “प्रभवति ।” ४ । ३ । ८३ । इत्यण् ।) गङ्गा । इति धरणिः ॥ (यथा, महाभारते । ३ । १०८ । १६ । “एवमुक्तः प्रत्युवाच राजा हैमवतीं तदा । पितामहा मे वरदे ! कपिलेन महानदि ! अन्वेषमाणास्तुरगं नीता वैवस्वतक्षयम् ॥” हिमवति भवा इति । अण् ।) रेणुका । कपिलद्राक्षा । अतसी । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-551-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "हैमवती" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें