🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:03:16 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उमा
umā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उमा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. हिमालय की पुत्री । शिव की स्त्री पार्वती । विशेष—कालिका पुराण में लिखा है कि जब पार्वती शिव के लिये तप कर रही थीं उस समय उनकी माता मेनका ने उन्हें तप करने से रोको था इसी से पार्वती का नाम उमा पड़ा, अर्थात् उ (हे), मा (मत) ।
२. दुर्गा ।
३. हलदी ।
४. अलसी ।
५. कीर्ति ।
६. कांति ।
७. ब्रह्मविद्या । ब्रह्मज्ञान ।
८. चंद्रकांत मणि ।
९. रात । रात्रि (को॰) । यौ॰—उमाकंतत । उमागुरु = उमाचतुर्थी । उमाजनक । उमानाथ । उमाधव । उमासहाय = शिव । उमासुत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उमा f. (perhaps fr. √ वे, BRD.) flax (Linum Usitatissimum), ŚBr. vi; Kauś.; Pāṇ.
turmeric (Curcuma Longa), Car.
N. of the daughter of Himavat (wife of the god Śiva; also called Pārvatī and Durgā; the name is said to be derived from उ मा, ‘O [child], do not [practise austerities]’ the exclamation addressed to Pārvatī by her mother), Hariv. 946; ŚivaP.; Kum. i, 26; R.; Ragh. &c.
N. of several women
splendour, light, L.
fame, reputation, L.
quiet, tranquillity, L.
night, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (217,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उमा [ओः शिवस्य मा लक्ष्मीरिव, उं शिवं माति मन्यते पतित्वेन मा-क वा Tv.] 1 N. of the daughter of Himavat and Menā and wife of Śiva; Kālidāsa thus derives the name: --उ मेति (oh do not, scil. practise penance) मात्रा तपसो निषिद्धा पश्चादुमाख्यां सुमुखी जगाम Ku. 1. 26; उमावृषांकौ R. 3. 23. --2 Light, splendour. --3 Fame, reputation. --4 Tranquility, calmness. --5 Night. --6 Turmeric (हरिद्रा). --7 Flax (अतसी). --Comp. --कटः, --टं the pollen of flax. --गुरुः, --जनकः N. of the Himālaya (as the father of उमा). --पतिः N. of Śiva; मुहुरनुस्मरयंतमनुक्षपं त्रिपुरदाहमुमापतिसेविनः Ki. 5. 14; so ˚ईश, ˚वल्लभः, ˚सहायः &c. --वनं N. of the town Vanapura or Devīkoṭa (शोणितपुर). --सुतः N. of Kārtikeya or of Gaṇeśa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0340-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उमा स्त्री ओः शिवस्य मा लक्ष्मीरिव उं शिवं माति मन्यते पतित्वेन मा + क वा । शिवपत्न्याम् १ दुर्गायाम् “उ सेति मात्रा सपसे निषिद्धा पश्चादुमाख्यां सुमुखी, जगामेति” कुमारे निरुक्तायां २ पार्व्वत्याम् । “यदाह तपसे पुत्रीं वनं गन्तुञ्च मेनका । उ मेति, तेन सोमेति नाम प्राप तदा सती” कालि० पु० । “मात्रा निषिद्धा तपसे यदा सा ययामुमाख्यां भवभक्तिभाविनी” शिवपु० अत्र पक्षे उ मेति शब्दः नामहेतुत्वेनास्त्यस्याः अर्श आ० अच् “यस्येति” पा० आलोपे टाप् । “उमामुखे विम्बफलाधरोष्ठे” “उमामुखन्तु प्रतिपद्य लोला” “उमारूपेण ते यूयम्” “उमा बधूर्भवान् दाता” इति च कुमा० । “नियोजयितुकामस्तु उमायां चन्द्रशेखरम्” शि० पु० उमामाहेश्वरव्रतम् । व्रतशब्दे वक्ष्यते । वे--बा० मक् संप्रसारणम् । ३ हरिद्रायाम् ४ अत- सीवृक्षे (मसिना) उमाकटः उम्यः औमीनः । ५ कीर्त्तौ ६ कान्तौ, ७ शान्तौ च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1363,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उमा, क्ली, (उ भो मा तपस्यां कुर्व्विति । यथा, “उमेति मात्रा तपसो निषिद्धा पश्चादुमाख्यां सुमुखी जगाम” । इति कुमारोक्तेः । यद्वा ओर्ह- रस्य मा लक्ष्मीरिव । उं शिवं माति मिमीते वा । आतोऽनुपसर्गेति कः । अजादित्वात् टाप् । अवति ऊयते वा उङ् शब्दे “विभाषा तिलमाषो मेति” । ५ । २ । ४ । निपातनात् मक् ॥) दुर्गा । (यथा, कुमारे । ३ । ६७ । “उमामुखे विम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि” ॥) अतसी । कीर्त्तिः । हरिद्रा । कान्तिः । इति मेदिनी ॥ शान्तिः । इति शब्दरत्नावली ॥ तन्नाम- व्युत्पत्तिर्यथा । “यतो हि तपसे पुत्त्रि वनम् गन्तुञ्च मेनका । उमेति तेन सोमेति नाम प्राप तदा सती” ॥ इति कालिकापुराणे ४२ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-271-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उमा" आता है (12)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें