🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:10:28 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

काली
kālī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काली १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. चंड़ी । कालिका । दुर्गी ।
२. पार्वती । गिरिजा ।
३. हिमालय पर्वत से निकली हुई एक नदी ।
४. दस महाविद्याओं में पहली महाविद्या ।
५. अग्नि की सात जिह्वाओं में पहली । विशेष—अग्नि की सात जिह्वाओं के नाम ये हैं—काली, कराली, मनोजवा, सुलोहिता, सुधूम्रवर्णा, स्फुलिंगिनी और विश्वरुची ।
६. कृष्णता । श्यामता । कालापन (को॰) ।
७. काले रंग की स्याही (को॰) ।
८. काले रंग की घटा (को॰) ।
९. काले रंग की स्त्री (को॰) ।
१०. सत्यवती या व्यास की माता (को॰) ।
११. रात्रि (को॰) ।
१२. कलंक । निंदा (को॰) ।
१३. यम की बहन (को॰) ।
१४. एक छोटा पौधा जो रेचक होता है (को॰) ।
१५. एक कीटविशेष (को॰) ।
काली २ वि॰ स्त्री॰
१. काले रंग की ।
२. बाबली ।
काली ३पु † संज्ञा पुं॰ [सं॰ कालिय] कालिय नाग ।
काली मिर्च संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ काली + मिर्च] गोल मिर्च । दे॰ मिर्च ।
काली हर्रे संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ काली+हर्रे] जंगी हर्र । छोटी हर्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काली f. black colour, ink or blacking, L.
abuse, censure, defamation, L.
a row or succession of black clouds, L.
night, L.
a worm or animalcule generated in the acetous fermentation of milk (= क्षीर-कीट or क्षार-कीट), L.
the plant Kālāñjanī, L.
Ipomoea Turpethum, L.
a kind of clay, L.
Bignonia suaveolens, L.
one of the seven tongues or flames of fire, MuṇḍUp. i, 2, 4
a form of Durgā, MBh. iv, 195; Hariv.; Kum.
one of the Mātṛs or divine mothers, L.
N. of a female evil spirit (mother of the Kālakeyas), Hariv. 11552
one of the sixteen Vidyā-devīs, L.
N. of Satyavatī, wife of king Śāntanu and mother of Vyāsa or Kṛṣṇa-dvaipāyana (after her marriage she had a son Vicitra-vīrya, whose widows were married by Kṛṣṇa-dvaipāyana, and bore to him Dhṛtarāṣṭra and Pāṇḍu, MBh.; Hariv.; according to other legends Kālī is the wife of Bhīmasena and mother of Sarvagata, BhP.)
(with or without गङ्गा) N. of a river
काली (f. of 1. काल, q.v.)
काली See p. 278, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (277,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काली स्त्री कालस्य शिवस्य पत्नी ङीष् । १ शिवपत्न्याम् । “ऊर्द्ध्वरेता भवःकांलः इति” भाग० ३, ९, २ शिवस्य कालनामतोक्तेस्तस्यास्तथात्वम् । कालवर्ण्णा स्त्री “काला- त्वर्ण्णश्चेत्” वार्त्ति० ङीष् । २ कृष्णवर्ण्णायां स्त्रियाम् “का काली कामधुरा “विदग्धमु० ३ हिमाचलदुहितरि उमायां तस्याश्च जन्मतः नीलाञ्जननिभवर्ण्णतया तथात्वम् । “सुतामनुज- गामाशु गतां कालीं हराश्रमम्” । “तां तत्र कालीं तनयाम् भयशोकाकुलामुमाम्” कालि० पु० ४० अ० । [] “कालि! भिन्नाञ्जनश्यामे! उर्वश्याद्यप्सरोगणैः” । “गौरत्वासादनञ्चैव कालिकायास्तथा श्रुतम्” इति च तत्र तस्यागौरत्वप्राप्तिकथनम् । ४ दुर्गामूर्त्तिभेदे “काली करालवदना विनिष्क्रान्तासिपाशिनी । विचित्र खट्वाङ्गधरा नरमालाविभूषणा । द्वीपिचर्म्मपरीधाना शुष्कमांसातिभैरबा” इत्यादि देवीमा० तदाविर्भावौक्तः । सा च बहुविधा सिद्धकाली महाकाली गुह्यकाली दक्षिणाकाली भद्रकाली श्मशानकाली रक्षाकाली तिभेदात् तथा अन्येऽपि तद्भेदा भैरवत० दर्शिता यथा “काली कपालिनी कुल्वा कुरुकुल्वा विरोधिनी । वि- प्रचित्ता तथोग्रोग्रप्रभा नीलघनत्विषः । नीला घना बलाका च मात्रा मुद्रा मिता तथा । एताः सर्व्वा अ- सिधरा मुण्डमालाविभूषिताः” । “कालि! कालि महाकालि! शीधुमांसपशुप्रिये” भा० वि० ४, अ० । ५ मातृभेदे “काली कपालाभरणा चकाशे” कुमा० ६ भीमसेनस्य पत्नीभेदे । “युधिष्ठिरात्तुपौरव्यां देवको- ऽथ घटोत्कचः । भीमसेनाद्धिडिम्बायां काल्या सर्व्वगतस्ततः भाग० ९, २२, २४ । भा० आ०९५ अ० तु “भीमसेनोऽपि काश्यां बलन्धरां नामोपयेमे वीर्य्यशुल्कां, तस्यां पुत्रं सर्व्वगमुत्पादयामास” इत्युक्तं तदैकवाक्यात् काश्यामित्येव पाठः समुचितः गन्धकालीत्यस्य पूर्व्व- पदलोपः । काली ७ दासकन्यायां गन्धकाल्यां सत्यवत्याम् शान्तनुपत्न्याम् । “भीष्मः खलु पितुः प्रियचिकीर्षया सत्य- बतीं मातरमुदवाहयत् गन्धकालीमितियामाहुः” भा० आ० ९५ अ० । चु० कल--नोदने अच् गौरा० ङीष् । ८ तुवर्य्याम् ९ त्रिवृति १० रात्रौ ११ कालाञ्जन्याम् राजनि० १२ तयोः कृष्णत्वात्तथा- त्वम् अग्निशिखाभेदे जटाधरः । अग्निजिह्वशब्दे दर्शित- शारदातिलकवाक्ये एतस्याः तच्छिखासु नान्तर्भाव इति चिन्त्यम् । १३ वृश्चिकालौ (विचाति) रत्नमाला । १४ काल- रात्रौ यमभगिन्याम् तन्त्रोक्तासु दशमहाविद्यासु आद्यायां १५ महाविद्यायाम् ताश्च “काली तारा महाविद्या षोडशी भुवनेश्वरी, भैरवी छिन्नमस्ता च विद्या घूमावती तथा । वगला सिद्धविद्या च मातङ्गी कमलात्मिका । एता दश महाविद्याः सिद्धविद्याः प्रकीर्त्तिताः” तन्त्रसा० “कालीपूजा श्रुता नाथ! भावाश्च विविधाः प्रभो!” भैरवत० “तारायाश्चैव काल्याश्च त्रिपुराया विशेषतः । जनने मरणे चैव न त्यजेयुर्जपार्चने” तन्त्र०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2021-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काली, स्त्री, (कालः कृष्णवर्णोऽभ्त्यस्याः । काल + “जा- [] नपदकुण्डगोलस्थलभाजनागकालनीलेत्यादिना” । ४ । १ । ४२ । ङीष् ।) शान्तनुराजपत्नी । इति त्रि- काण्डशेषः ॥ (कालः शिवः । तस्य पत्नीति ङीष् ।) कालिका । अम्बिकाललाटनिष्क्रान्ता देवी । यथा, “ततः कोपं चकारोच्चैरम्बिका तानरीन् प्रति । कोपेन चास्या वदनं मसीवर्णमभूत्तदा ॥ भ्रुकुटीकुटिलात्तस्या ललाटफलकाद्द्रुतम् । काली करालवदना विनिष्क्रान्तासिपाशिनी” ॥ इति मार्कण्डेयपुराणे ८७ । ५ ॥ * ॥ अन्यच्च । “देव्या ललाटनिष्क्रान्ता या कालीति च विश्रुता । तस्यास्तन्त्रं प्रवक्ष्यामि कामद शृणु भैरव ! ॥ समाप्तिसहितो दन्त्यः प्रान्त्यस्तस्मात् पुरःसरः । षष्ठस्वराग्निविन्द्विन्दुसहितो मादिरेव च ॥ कालीतन्त्रमिति प्रोक्तं धर्म्मकामाथदायकम् । एतन्मूर्त्तिं प्रवक्ष्यामि वत्सैकाग्रमनाः शृण ॥ नीलोत्पलदलश्यामा चतुर्ब्बाहुसमन्विता । खटठ्वाङ्गं चन्द्रहासञ्च बिभ्रती दक्षिणे करे ॥ वामे चर्म्म च पाशञ्च ऊर्द्ध्वाधो भावतः पुनः । दधती मुण्डमालाञ्च व्याघ्रचर्म्मवराम्बरा ॥ कृशाङ्गी दोर्घदंष्ट्रा च अतिदीर्घातिभीषणा । लोलजिह्वा निम्नरक्तनयना नादभैरवा ॥ कवन्धवाहना पीनविस्तारश्रवणानना । एषा ताराह्वया देवी चामुण्डेति च कथ्यते ॥ एतस्या योगिनीश्चाष्टौ पूजयेञ्चिन्तयेदपि । त्रिपुरा भीषणा चण्डी कर्त्री हन्त्री विधातृका ॥ कराला शूलिनी चेति अष्टौ ताः परिकीर्त्तिताः । एषातिकामदा देवी जाड्यहानिकरी सदा ॥ एतस्याः सदृशी काचित् कामदा न हि विद्यते” । इति श्रीकालिकापुराणे उत्तरतन्त्रे ६० अध्यायः । क्षीरकीटः । मातृभेदः । उमा । नवमेघसमूहः । परीवादः । इति हेमचन्द्रः ॥ कालाञ्जनी । तुवरी । त्रिवृत् । रात्रिः । इति राजनिर्घण्टः ॥ अग्नि- शिखाभेदः । इति जटाधरः ॥ (यथा, मुण्डकोप- निषदि १ । २ । ४ । “कालीकराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा । स्फुलिङ्गिनी विश्वरूपी च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वा” ॥ वृश्चिकालीवृक्षः । इति रत्नमाला । (कालिया विछाटी इति भाषा ॥ लता । यथा वैद्यके । “सप्तपर्णस्तथा काली गुडुची पिचुमर्द्दकम्” ॥ * ॥ भीमसेनस्य पत्नीभेदः । यथा, भागवते ९ । २२ । ३१ । “युधिष्ठिरात्तु पौरव्यां देवकोऽथ घटोत्कचः । भीमसेनात् हिडिम्बायां, काल्यां सर्व्वगतस्ततः” ॥ मातृकाध्यानं चामुण्डाशब्दे द्रष्टव्यम् । कालिकाया ध्यानं लिख्यते यथा -- “करालवदनां घोरां मुक्तकेशीं चतुर्भुजाम् । कालिकां दक्षिणां दिव्यां मुण्डमालाविभूषिताम् ॥ सद्यश्छिन्नशिरःखङ्गवामाधोर्द्धकराम्बुजाम् । अभयं वरदञ्चैव दक्षिणोर्द्धाधपाणिकाम् ॥ महामेघप्रभां श्यामां तथा चैव दिगम्बरीम् । कण्ठावसक्तमुण्डालीगलद्रुधिरचर्च्चिताम् ॥ [] कर्णावतंसतानीतशवयुग्मभयानकाम् । घोरदंष्ट्रां करालास्यां पीनोन्नतपयोधराम् ॥ शवानां करसंधातैः कृतकाञ्चीं हसन्मुखीम् । सृक्वद्वयगलद्रक्तधाराविष्फुरिताननाम् ॥ घोररावां महारौद्रीं श्मशानालयवासिनीम् । बालार्कमण्डलाकारलोचनत्रितयान्विताम् दन्तुरां दक्षिणव्यापिमुक्तालम्बिकचोच्चयाम् । शवरूपमहादेवहृदयोपरिसंस्थिताम् ॥ शिवाभिर्घोररादभिश्चतुर्द्दिक्षु समन्विताम् । महाकालेन च समं विपरीतरतातुराम् ॥ सुखप्रसन्नवदनां स्मेराननसरोरुहाम् । एवं सञ्चिन्तयेत् कालिं सर्व्वकामार्थ सिद्धिदाम्” ॥ इति तन्त्रसारधृतकालतन्त्रम् ॥ (कालशक्त्या सर्व्वमिदं जगत् परिचालयति सैव काली प्रकीर्त्तिता यद्वा कालयति कलयति वा उत्पादयति पालयति प्रलये पुनरात्मन्येव विला- पयतीति काली आद्या मूलप्रकृतिः महत्तत्वा- देरुत्पत्तिलयादीनामाधारभूता । कलिहलि का- मधेनुरिति कलधातुः बह्वर्थबोधिनी स्वरूपतः ब्रह्मणः सकाशात् नानाविधजगद्विचित्
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "काली" आता है (17)
कोटरी दुर्गा । चंड़िका । कालीनीली काले रंग की । नील के रंग की । काली । आसमानीनामद्वादशी एक व्रत जिसमें अगहन सुदी तीज को गौरी, काली, उमा, भद्रा दुर्गा काँति सर…कालिका देवी की एक मूर्ति । चंडिका । काली । विशेष—शुंभ और निशुंभ के अत्यातचारो…श्मशानवासिनी कालीरोशनाई अक्षर लिखने कौ स्याही । काली । मसि । स्याहीमुंडमाली गले में खोपड़ियों की माला पहननेवाली, कालीकपालमालिनी काली । दुर्गाकपालिका खोपड़ीनवरात्र प्राचीन काल का नौ दिनों तक होनेवाला एक प्रकार का यज्ञमारिच पु ^१ स्त्री॰ पुं॰ दे॰ 'मारीच'देवीभागवत एक पुराण जिसकी गणना बहुत से लोग उपपुराणों में और कुछ लोग पुराणों में क…नागार्जुन एक प्राचीन बौद्ध महात्मा या बोधिसत्व जो माध्यमिक शाखा के प्रवर्तक थे ।…बिल्ली केवल पंजों के बल चलनेवाले पूरा तलवा जमीन पर न रखनेवाले मांसाहारी पशुओं…महामाई † संज्ञा स्त्री॰नवकुमारी नौ रात्र में पूजनीय नौ कुमारियाँ जिनमें निम्नलिखित नौ देवियों की कल्पन…विशेष—शुक्ल यजुर्वेद वाजसनेय संहिता में रुद्र की भगिनी अंबिका का उल्लेख इस प्रकार …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें