🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:07:39 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कालिका
kālikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कालिका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. देवी की एक मूर्ति । चंडिका । काली । विशेष—शुंभ और निशुंभ के अत्यातचारों से पीड़ित इंद्रादिक देवताओं की प्रार्थना पर एक मातंगी प्रकट हुई, जिसके शरीर से इन देवी का आविर्भाव हुआ । पहले इनका वर्ण काला था, इसी से इनका नाम कालिका पड़ा । यह उग्र भयों से रक्षा करती हैं, इस कारण इनका एक नाम उग्रतारा भी है । इनके सिर पर एक जटा है, इसी से ये एकजटा भी कहलाती हैं । इनका ध्यान इस प्रकार है—कृष्णवर्णा, चतुर्भुजा, दाहिने दोनों हाथों में से ऊपर के हाथ में खंङ्नो और नीचे के हाथ में पद्म, बाएँ दोनों हाथों में से ऊपर के हाथों में कटारी और नीचे के हाथ में खप्पर, बड़ी ऊँची एक जटा, गले में मुँडमाला और साँप, लाल नेत्र, काले वस्त्र, कमर में बाघंबर, बायाँ पैर शव की छाती पर और दाहिना सिंह की पीठ पर, भयंकर अट्टहास करती हुई । इनके साथ आठ योगिनियाँ भी हैं, जिनके नाम ये हैं—महाकाली, रुद्राणी, उग्रा, भीमा, घोरा भ्रामरी, महारात्रि और भैरवी ।
२. कालापन । कलैंछ । कालिख ।
३. बिछुआ नामक पौधा ।
४. किस्तबंदी ।
५. रोमराजी । जटामासी
७. काकोली ।
८. श्रृगाली ।
९. कौवे की मादा ।
१०. श्यामा पक्षी ।
११. मेघघटा
१२. सोने का एक दोष । सूबर ।
१३. मट्ठे का कीड़ा ।
१४. स्याही । मसी ।
१५. सुरा । मदिरा । शराब ।
१६. एक प्रकार की हर । काली हर ।
१७. एक नदी ।
१८. आँख की काली पुतली ।
१९. दक्ष की एक कन्या ।
२०. कान की मुख्य नस ।
२१. हलकी झड़ी । झींसी ।
२२. बिच्छू ।
२३. काली मिट्टी जिससे सिर मलते हैं ।
२४. चार वर्ष की कन्या ।
२५. रणचंडी ।
२६. चौथे अर्हंत की एक दासी (जैन) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कालिका f. blackness or black colour, L.
ink or blacking, L.
a dark spot, rust, VarBṛS.
a fault or flaw in gold, L.
change of complexion, L.
the liver Comm. on Yājñ.
a particular blood-vessel in the ear, Suśr.
the line of hair extending from the pudenda to the navel, L.
a multitude of clouds, R. ii; Ragh. xi, 15
snow, L.
fog, L.
the female of the bird Aṅgāraka, Pat.
a female crow, L.
the female of the bird Turdus macrourus (commonly श्यामा), L.
a scorpion, L.
a small worm or animalcule formed by the fermentation of milk, L.
N. of several plants (Vṛścika-pattra, Valeriana Jaṭāmāṃsī, a kind of Terminalia, a branch of Trichosanthes dioeca), L.
a kind of fragrant earth, L.
a N. or form of Durgā, L.
a girl of four years old who personates the goddess Durgā at a festival held in honour of that deity, L.
a kind of female genius, MBh. ii, 457; Hariv. 9532
one of the mothers in Skanda's retinue, MBh. ix, 2632
N. of a Vidyādharī, Kathās. cviii, 177
of a Kiṃnarī, L.
of a Yoginī, L.
of an attendant of the fourth Arhat, Jain.
of a river, MBh. iii, 8534
1. कालिका (f. of 1. कालक, q.v.)
2. कालिका f. to be paid monthly (as interest, वृद्धि).
कालिका See p. 277, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (277,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कालिका, स्त्री, (कालो वर्णोऽस्त्यस्याः इनिठनाविति ठन् । यद्वा, काल + जानपदात् ङीष् स्वार्थे कन् ह्रस्वश्च । चण्डिकाभेदः । काली । तन्नामकारणं यथा । “सर्व्वे सुरगणाः सेन्द्रास्ततो गत्वा हिमाचलम् । गङ्गावतारनिकटे महामायांप्र तुष्टुवुः ॥ अनेकसंस्तुता देवी तदा सर्व्वामरोत्करैः । मातङ्गवनितामूर्त्तिर्भूत्वा देवानपृच्छत ॥ युष्माभिरमरैरत्र स्तूयते का च भाविनी । किमर्थमागता यूयं मातङ्गस्याश्रमं प्रति । एवं ब्रुवन्त्या मातङ्ग्यास्तस्यास्तु कायकोषतः । समुद्भूताब्रवीद्देवी मां स्तुवन्ति सुरा इति ॥ शुम्भो निशुम्भो ह्यसुरौ वाधेते सकलान् सुरान् । तस्मात्तयोर्व्वधायाहं स्तूयेऽद्य सकलैः सुरैः ॥ विनिःसृतायां देव्यान्तु मातङ्ग्याः कायतस्तदा । भिन्नाञ्जननिभा कृष्णा साभूत् गौरी क्षणादपि ॥ कालिकाख्याऽभवत्सापि हिमाचलकृताश्रया । तामुग्रतारां ऋषयो वदन्तीह मनीषिणः । उग्रादपि भयात्राति यस्माद्भक्तान् सदाम्बिका ॥ एतस्याः प्रथमं वीजं कथितं तन्त्रमेव च । एषैवैकजटा ख्याता यस्मात्तस्या जटैकिका । शृणुतं चिन्तनं चास्याः सम्यग्वेतालभैरवौ ! ॥ यथा ध्यात्वा महादेवीं भक्तः प्राप्नोत्यभीप्सितम् । चतुर्भुजां कृष्णवणा मुण्डमालाविमूषिताम् ॥ खङ्गं दक्षिणपाणिभ्यां बिभ्रतीन्दीवरं त्वधः । कर्त्रीञ्च खर्परञ्चैव क्रमाद्वामेन बिभ्रतीम् ॥ खं लिंखन्तीं जटामेकां बिभ्रतीं शिरसा स्वयम् । मुण्डमालाधरां शीर्षे ग्रीवायामपि सर्व्वदा ॥ वक्षसा नागहारन्तु बिभ्रतीं रक्तलोचनाम् । कृष्णवस्त्रधरां कट्यां व्याघ्राजिनसमन्विताम् ॥ वामपादं शवहृदि संस्थाप्य दक्षिणं पदम् । विन्यस्य सिंहपृष्ठे तु लेलिहानासवं स्वयम् ॥ साट्टहासमहाघोररावयुक्तातिभीषणा । चिन्त्योग्रतारा सततं भक्तिमद्भिः सुखेप्सुभिः ॥ एतस्याः संप्रवक्ष्यामि या अष्टौ योगिनीस्तु ताः । महाकाल्यथ रुद्राणी उग्रा भीमा तथैव च ॥ घोरा च भ्रामरी चैव महारात्रिश्च सप्तमी । भैरवी चाष्टमी प्रोक्ता योगिनीस्ताः प्रपूजयेत्” ॥ इति कालिकापुराणे उत्तरतन्त्रे ६० अध्यायः । कार्ष्ण्यम् । वृश्चिकपत्रवृक्षः । क्रमदेयवस्तुमूल्यम् । धूसरी । नवमेघः । पटोलशाखां । रोमाली ॥ मांसी । काकी । शिवा । मेघावलिः । इति मे- दिनी ॥ (यथा रघुः ११ । १५ । “ताडका चलकपालकुण्डला कालिकेव निविडा वलाकिनी” ॥) स्वर्णदोषः । इति जटाधरः ॥ क्षीरकीटः । इति हारावली ॥ मसी । इति शब्दरत्नावली ॥ का- कोली । श्यामापक्षी । इति राजनिर्घण्टः ॥ प्रति- मासीया वृद्धिः । यथा, -- “प्रतिमासं स्रवति या वृद्धिः सा कालिका मता” । इति विवादार्णवसेतौ नारदः ॥ सुरा । इति [] हेमचन्द्रः ॥ कुञ्झटिका । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ हिमाचलभवा त्रिशिरा हरीतकी । सा गन्ध- योगकरणे प्रशस्ता । इति राजवल्लभः ॥ (नदी- विशेषः । यथा महाभारते ३ । ८४ । १४६ । “कालिकासङ्गमे स्नात्वा कौशिक्यारुणयोर्यतः । त्रिरात्रोपषितो विद्वान् सर्व्वपापैः प्रमुच्यते” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-112-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कालिका" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें