🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:08:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पूतना
pūtanā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पूतना संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. एक दानवी जो कंस के भेजने से बालक श्रीकृष्ण को मारने के लिये गोकुल आई थी । विशेष—इसने अपने स्तनों पर इसलिये विष लगा लिया था कि श्रीकृष्ण दूध पीकर उसके प्रभाव से मर जाँय । परंतु कथा है कि श्रीकृष्ण पर विष का तो कुछ प्रभाव न पड़ा उलटे उन्होंने इसका सारा रक्त चूसकर इसी को मार डाला । यह भी कथा है कि मरने के समय इतने बहुत लंबा चौड़ा शरीर धारण कर लिया था और जितनी दूर में वह गिरी उतनी दूर की जमीन धँस गई थी । बकासुर, वत्सासुर, और अधासुर नाम के इसे तीन भाई थे ।
२. सुश्रुत के अनुसार एक बालग्रह या बालरोग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूतना f. See next.
पूतना f. N. of a female demon (said to cause a partic. disease in children, and to have offered her poisoned breast to the infant Kṛṣṇa who seized it and sucked away her life; regarded also as one of the Mātṛs attending upon Skanda, and as a Yoginī), MBh.; Hariv.; Kāv.; Pur.
a kind of disease in a child (ascribed to the demon P˚), W.
Terminalia Chebula, L.
a species of Valeriana, L.
w.r. for पृतना
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (641,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूतना स्त्री पूतयति पूत + णिच्--ल्यु । १ हरीतकीभेदे सा च सिन्धुदेशजादल्पत्वक वृहती च लेपने प्रशस्ता राजनि० । २ गन्धमांस्यां राजनि० । ३ कंसस्य धात्रीभेदे सा च शकुनी रूपं कृत्वा कृष्णस्य विषाक्तं स्तनं ददौ । कृष्णेन च तस्याः प्राणेन सह स्तनं पपाविति कथा हरिवं० ६३ अ० । भाग० १० । ६ । कंसेन प्रहिता सा राक्षसीरूपा बालघातिनी सौम्यरूपं कृत्वा कृष्णाय विषाक्तं स्तनं पातुं ददौ कृष्णेन च तस्याः स्तनपानमिषेण प्राणा कर्षणेन सा निहतेति स्थितम् । ४ बालग्रहभेदे सुश्रुतः तल्लक्षणादिकं ग्रहशब्दे ३७६४ पृ० उक्तम् । ५ बालानां क्षुद्रेरोगभेदे अहिपूतनशब्दे ५८४ पृ० तल्लक्षणादि । ६ वालमातृकाभेदे “तृतीये दिवसे मासे वर्षे वा गृह्नाति पूतना नाम मातृका । तया गृहीतमात्रेण प्रथर्म भवति ज्वरः । गात्रमुद्वेजयति स्तन्यं न गृह्णाति दृष्टिं बध्नाति क्रन्दति ऊर्द्ध्वं निरीक्षते” चक्रपाणिदत्तः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4395,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूतना, स्त्री, (पूतं करोतीति । तत्करोतीति णिच् । ततो बहुलमन्यत्रापीति युच् ।) हरीतकी । इत्यमरः । २ । ४ । ४९ ॥ सिन्धुदेशजा स्वल्पत्वक् बृह- दस्थिहरीतकी लेपने प्रशस्ता । इति राजवल्लभः ॥ (उत्पत्तिस्थानञ्चाकृतिश्चास्या यथा, -- “पूतना मगधोद्भवा ।” “पूतना चतुरस्रका ।” “पूतना चतरङ्गुला -- ।” इति हारीते कल्पस्थान प्रथमेऽध्याये ॥) गन्धमांसी । इति राजनिर्घण्टः ॥ दानवीभेदः । सा वकासुरभगिनी जिघांसया स्तनकाल- कूटप्रदानात् श्रीकृष्णेन हता । (एतद्वृत्तान्तस्तु हरिवंशे ६२ अध्याये द्रष्टव्यः ॥) रोगभेदः । इति मेदिनी । ने, ९३ ॥ स च अहिपूतना- नामबालरोगः । तस्य निदानं यथा, -- “पद्मवर्णो महापद्मो बाले दोषत्रयोद्भवः । शङ्खाभ्यां हृदयं यो वा हृदयाद्वा गुदं व्रजेत् ॥ क्षुद्ररोगे च कथिते अजगल्ल्यहिपूतने ॥” क्षुद्ररोगोक्तं यथा, -- “शकृन्मूत्रसमायुक्तेऽशौचेऽपाने शिशोर्भवेत् । स्विन्ने वा स्नाप्यमाने वा कण्डूरक्तकफोद्भवा ॥ कण्डूयनात्ततः क्षिप्रं स्फोटः स्रावश्च जायते । एकीभूतं व्रणं घोरं तं विद्यादहिपूतनम् ॥” इति माधवकरः ॥ * ॥ (लक्षणान्तरमस्या यथा, -- “स्रस्ताङ्गः स्वपिति सुखं दिवा न रात्रौ विड्भिन्नं सृजति च काकतुल्यगन्धिः । छर्द्द्यार्त्तो हृषिततनूरुहः कुमार- स्तृष्णालुर्भवति च पूतनागृहीतः ॥” इति सुश्रुतेनोत्तरतन्त्रे सप्तविंशेऽध्याय उक्तम् ॥ चिकित्सास्या यथा, -- “कपोतवङ्कारलुको वरुणः पारिभद्रकः । आस्फोता चैव योज्याः स्युर्बालानां परिषेचने ॥ वचा वयस्था गोलोमी हरितालं मनःशिला । कुष्ठं सर्ज्जरसश्चैव तैलार्थे वर्ग इष्यते ॥ हितं घृतं तुगाक्षीर्य्यां सिद्धं मधुरकेषु च । कुष्ठतालीशखदिरं चन्दनस्यन्दने तथा ॥ देवदारु वचाहिङ्गु कुष्ठं गिरिकदम्बकः । एलाहरेणवश्चापि योज्या तद्धूपने सदा ॥ गन्धनाकुलिकुम्भीका मज्जानो वदरस्य च । कर्कटास्थि घृतञ्चैव धूपनं सर्षपैः सह ॥ काकादनीं चित्रफलां विम्बीं गुञ्जाञ्च धारयेत् । मत्स्यौदनञ्च कुर्व्वीत कृशरां पललन्तथा ॥ शरावसम्पुटे कृत्वा वलिं शून्यगृहे हरेत् । उच्छिष्टेनाभिषेकेन शिरसि स्नानमिष्यते ॥ पूज्या च पूतना देवी वलिभिः सोपहारकैः । मलिनाम्बरसंवीता मलिनारूक्षमूर्द्धजा ॥ [] शून्यागाराश्रिता देवी दारकं पातु पूतना । दुर्द्द्र्शना सुदुर्गन्धा कराला मेघकालिका ॥ भिन्नागाराश्रया देवी दारकं पातु पूतना ॥” इति चोत्तरतन्त्रे द्वात्रिंशत्तमेऽध्याये सुश्रुतेनो- क्तम् ॥) बालमातृकाविशेषः । यथा, -- “तृतीये दिवसे मासे वर्षे वा गृह्णाति पूतना नाम मातृका । तया गृहीतमात्रेण प्रथमं भवति ज्वरः ॥ गात्रमुद्वेजयति स्तन्यं न गृह्णाति दृष्टिं बध्नाति क्रन्दति ऊर्द्धं निरीक्षते । वलिन्तस्य प्रव- क्ष्यामि येन सम्पद्यते शुभम् । नद्युभयतटमृत्तिकां गृहीत्वा गन्धं ताम्बूलं रक्तपुष्पं रक्तचन्दनं रक्त- सप्तध्वजाः सप्तप्रदीपाः सप्तस्वस्तिकाः मत्स्य- मांससुराः अग्रभक्तञ्च दक्षिणस्यां दिशि मध्याह्रे चतुष्पथे वलिर्दातव्यः शिवनिर्म्माल्यगुग्गुलु- सर्षपनिम्बपत्रमेषशृङ्गैर्दिनत्रयं धूपयेत् । ओँ नारायणाय नमः हन हन मुञ्च मुञ्च हुं फट् त्रायस्व स्वाहा । चतुर्थे दिवसे ब्राह्मणं भोजयेत् ततः सम्पद्यते शुभम् ।” इति चक्रपाणिदत्तः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-215-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पूतना" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें