🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:11:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चेतकी
cetakī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चेतकी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. हरीतकी । साधारण हड़ ।
२. सात प्रकार की हड़ों में से एक विशेष प्रकार की हड़ जिसपर तीन धारियाँ होती हैं । विशेष— यह हड़ दो प्रकार की होती है । एक सफेद और बड़ी जो प्रायः पाँच छह अंगुल लंबी होती है; और दूसरी काली और छोटी जो प्रायः एक अंगुल लेबी होती है । भाव- प्रकाश के अनुसार पहले प्रकार की हड़ के पेड़ के नीचे जाने से भी पशुओं और पक्षियों तक को दस्त हो जाता है । आजकल के बहुत से देशी चिकित्सकों का विश्वास है कि इस प्रकार की हड़ को हाथ में लेने या सूँघने से दस्त हो जाता है; पर इस जाति की हड़ अब कहीं नहीं मिलती ।
३. चमेली का पौधा ।
४. एक रागिनी का नाम जिसे कुछ लोग श्री राग की प्रिया मानते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चेतकी f. = ˚तनिका, L.
Jasminum grandiflorum, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (397,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चेतकी स्त्री चेतयति उन्मीलयति बुद्धिबलेन्द्रियाणि चित--णिच् ण्वुल् गौरा० ङीप् । १ हरीतक्याम् अमरः । तस्वा उत्पत्तिभेदादिकं भावप्र० उक्तं यथा “पपात विन्दुर्मेदिन्यां शक्रस्य पिवतीऽमृतम् । ततो दि- व्या समुत्पन्ना सप्तजातिर्हरीतकी । हरीतक्यभया पथ्या कायस्था पूतनाऽमृता । हेमवत्यव्यथा चापि चेतकी श्रेयसी शिवा । वयस्था विजया चापि जीवन्ती रोहिणिति च । विजया रोहिणी चैव पूतना चामृताऽ भया । जीवन्ती चेति पथ्याया विज्ञेयाः सप्त जातयः । अलाबुवृत्ता विजया १ बृत्ता सा रोहिणी २ स्मृता । ३ पू- तनाऽस्थिमती सूक्ष्मा कथिता मांसलाऽमृता ४ । पञ्चरेखाऽ भया ५ प्रोक्ता जीवन्ती स्वर्णवर्णिनी ६ । त्रिरेखा चेतकी ७ ज्ञेया सप्तानामियमाकृतिः । विजया सर्वरोगेषु रो- हिणी व्रणरोहिणी । प्रलेपे पूतना योज्या शोधना- र्थेऽमृता हिता । अक्षिरोगेऽभया शस्ता जीवन्ती सर्वरोगहृत् । चूर्णार्थे चेतकी शस्ता यथायोगं प्रयो- जयेत् । चेतकी द्विविधा प्रोक्ता श्वेता कृष्णा च वर्ण- तः । षडङ्गुलायता शुक्ला, कृष्णा त्वेकाङ्गुला स्मृता । काचिदास्वादमात्रेण काचिद् गन्धेन भेदयेत् । काचित् स्पर्शेन दृष्ट्यान्या चतुर्द्ध्वा भेदयेच्छिवा । चेतकी पाद- पच्छायामुपसर्पन्ति ये नराः । भिद्यन्ते तत्क्षणादेव पशुपक्षिमृगादयः । चेतकी तु धृता हस्ते यावत्ति- ष्ठति देहिनः । तावद्भिद्येत रोगैस्तु प्रभावान्नात्र संशयः । न धार्य्यं सुकुमाराणां कृशानां भेषजद्विषाम् । चेतकी परमा शस्ता हिता सुखविरेचनी । सप्तानामपि जा- तीनां प्रधानं विजया स्मृता । सुखप्रयोगा सुलभा [] सर्वरोगेषु शस्यते । हरीतकी पञ्चरसा लवणा तु वरा परम् । रूक्षोष्णा दीपनी मेध्या स्वादुपाका रसायनी । चक्षुष्या लघुरायुष्या वृंहणी चानुलोमिनी । श्वासका- सप्रमेहार्शःकुष्ठशोथोदरकृमीन् । वैस्वर्य्यग्रहणीरोगवि- बन्धविषमज्वरान् । गुल्माध्मानतृषाच्छर्दिहिक्काकण्डू हृदामयान् । कामलां शूलमानाहं प्लीहानञ्च यकृत्त- था । अश्मरीं मूत्रकृच्छ्रञ्च मूत्राघातञ्च नाशयेत् । स्वादु- तिक्तकषायत्वात्पित्तहृत्कफहृत् तु सा । कटुतिक्तकषाय- त्वादम्लत्वाद्वातहृच्छिवा । पित्तकृत्कटुकाम्लत्वाद्वातकृन्न कथं शिवा । प्रभावाद्दोषहन्तृत्वं सिद्धं यत्तत् प्रकाश्यते! हेतुभिः शिष्यबोधार्थं न पूर्वं क्रियतेऽधुना । कर्म्मान्यत्वं गुणैः साम्यं दृष्टमाश्रमभेदतः । यतस्ततो नेति चिन्त्यं धात्रीलकुचयोर्यथा । पथ्याया मज्जनि खदुः स्नाय्वा- म्लमो व्यवस्थितः । वृतौ तिक्तस्त्वचि कटुरस्थनितुवरो रसः । नवा स्निग्धा घनावृत्ता गुर्वी क्षिप्ता च याम्भसि । निमज्जेत् सा प्रशस्या च कथितातिगुणप्रदा । नवादि गुणयुक्तत्वं तथैकत्र द्विकर्षता । हरीतक्याः फले यत्र द्वयं तच्छ्रेष्ठमुच्यते । चर्विता वर्द्धयत्यग्निं पेषिता मल- शोधिनी । स्विन्ना संग्राहिणी पथ्या भृष्टा प्रोक्ता त्रि- दोषनुत् । उन्मीलिनी बुद्धिबलेन्द्रियाणां निर्मूलिनी पित्तकफानिलानाम् । विस्रंसिनी मूत्रशकृन्मलानां हरीतकी स्यात् सह भोजनेन । अन्नपानकृतान् दोषान् वातपित्तकफोद्भवान् । हरीतकी हरत्याशु भुक्तस्य परियोजिता । लवणेन कफं हन्ति पित्तं हन्ति सशर्करा । घृतेन वातजान् रोगान् सर्वरोगान् गुडा- न्विता । सिन्धूत्थशर्कराशुण्ठीकणामधुगुडैः क्रमात् । वर्षादिष्वभया प्राश्या रसायनगुणैषिणा । अध्वातिखिन्नो बलवर्जितश्च रूक्षः कृशो लङ्घनकर्षितश्च । पित्ताधिको गर्भवती च नारी विमुक्तरक्तस्त्वभयां न खादेत्” । तस्याः फलम् अण् हरीतक्या० तस्य लुप् लुपि व्यक्तिवचन- त्वम् । २ तत्फलेऽपि स्त्री । ३ जातिपुष्पे राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2962-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चेतकी, स्त्री, (चेतयते उन्मीलयति ज्ञानेन्द्रिय- बलादीनि । चित + ण्वुल् । गौरादित्वात् ङीष् ।) हरीतकी । इत्यमरः । २ । ४ । ५९ ॥ हिमाचलभवा त्रिशिरा हरीतकी । सा च सर्व्वरोगनाशिनी गन्धयुक्तद्रव्यकरणे प्रशस्ता । इति वैद्यकम् ॥ (“चेतकी द्विविधा प्रोक्ता आकाराद्बर्णतस्तथा । षडङ्गुला हिता प्रोक्ता शुक्ला चैकाङ्गुला स्मृता ॥ श्रेष्ठा कृष्णा समाख्याता रेचनार्थे जिगीषुणा । चेतकी वृक्षशाखायां यावत्तिष्ठति तां पुनः ॥ भिन्दन्ति पशुपक्ष्याद्या नराणां कोऽत्र विस्मयः । चेतकीं यावद्बिधृत्त्य हस्ते तिष्ठति मानवः ॥ तावद्भिनत्ति रोगांस्तु प्रभावान्नात्र संशयः ॥” इति कल्पस्थाने प्रथमेऽध्याये हारीतेनोक्तम् ॥ एतस्या उत्त्तिगुणजात्यादिकं यथा, भावप्रकाशे पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे । “पपात बिन्दुर्मेदिन्यां शक्रस्य पिबतोऽमृतम् । ततो दिव्या समुत्पन्ना सप्तजातिर्हरीतकी ॥ हरीतक्यभया पथ्या कायस्था पूतनाऽमृता । हैमवत्यव्यथा चापि चेतकी श्रेयसी शिवा ॥ वयस्था विजया चापि जीवन्ती रोहिणीति च । विजया रोहिणी चैव पूतना चामृताऽभया ॥ जीवन्ती चेतकी चेति पथ्यायाः सप्तजातयः । अलावुवृत्ता विजया वृत्ता सा रोहिणी स्मृता ॥ पूतनास्थिमती सूक्ष्मा कथिता मांसलामृता । [] पञ्चरेखाऽभया प्रोक्ता जीवन्ती स्वर्णवर्णिनी ॥ त्रिरेखा चेतकी ज्ञेया सप्तानामियमाकृतिः । विजया सर्व्वरोगेषु रोहिणी व्रणरोहिणी ॥ प्रलेपे पूतना योज्या शोधनार्थेऽमृता हिता । अक्षिरोगेऽभया शस्ता जीवन्ती सर्व्वरोगहृत् ॥ चूर्णार्थे चेतकी शस्ता यथायोगं प्रयोजयेत् । चेतकी द्विविधा प्रोक्ता श्वेता कृष्णा च वर्णतः ॥ षडङ्गुलायता शुक्ला कृष्णात्वेकाङ्गुला स्मृता । काचिदास्वादमात्रेण काचिद्गन्धेन भेदयेत् ॥ काचित् स्पर्शेन दृष्ट्यान्या चतुर्द्धा भेदयेच्छिवा । चेतकी पादपच्छायामुपसर्पन्ति ये नराः ॥ भिद्यन्ते तत्क्षणादेव पशुपक्षिमृगादयः । चेतकी तु धृता हस्ते यावत्तिष्ठति देहिनः ॥ तावद्भिद्येत रोगैस्तु प्रभावान्नात्र संशयः । न धार्य्यं सुकुमाराणां कृशानां भेषजद्विषाम् ॥ चेतकी परमा शस्ता हिता सुखविरेचनी ॥”) जातीपुष्पम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-459-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें