🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:33:17 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शमी
śamī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शमी (छोंकर) के नाम (2.4.52) सक्तुफला · शिवा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शमी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. कर्म । क्रिया (को॰) । ^
२. एक प्रकार का बड़ा वृक्ष । सफेद कीकर । छिकुर । छोँकर । विशेष—शमी का वृक्ष पंजाब, सिंध, राजपूताना, गुजरात, और दक्षिण के प्रांतों में पाया जाता है । इसे बागों में भी लगाते हैं । इसका वृक्ष ३०-४० फुट तक ऊँचा होता है; परंतु सिंघ में यह ६० फुट का भी होता है । इसकी शाखें पतली, खाकी रंग की, चित्तीदार और भूमि की ओर लटकती हुई होती हैं । इसकी जड़ कहीं कहीं ६० फुट तक भूमि के भीतर नीचे चली जाती है, और चारों ओर बहुत दूर तक बढ़ती है, जिससे नए अंकुर निकलकर और पौधे उत्पन्न होते हैं । इसकी लकड़ी बहुत मजबूत होती है । इसके वृक्ष पर काँटे होते हैं । डालियों पर विषमवर्ती सींके रहते हैं । इन सींकों पर ७ से १२ जोड़े तक छोटे छोटे पत्ते रहते हैं । शाखों के अंत में ३-४ इंच लंबे सींकों पर नन्हें नन्हें पीले तथा गुलाबी रंग के फूल आते हैं । इसकी फलियाँ ५ से १० इंच तक लंबी और चिपटी होती हैं । प्रत्येक फली में १०-१५ बीज रहते हैं जो अंडाकार और भूरे रंग के होते हैं । इसकी छाल और फलियाँ ओषधि के काम आती हैं । लोग इसकी फलियों का अचार और साग बनाकर खाते हैं । दुर्भिक्ष के समय इसकी छाल के आटे की रोटी बनाकर भी खाई जाती है । इसका भस्म बुद्धि, केश तथा नखों का नाश करनेवाला होता है । अतिसार में इसका काढ़ा लाभदायक होता है । गठिया पर इसकी छाल पींसकर गरम करके लगाने से लाभ होता है । लोग विजयादशमी आदि कुछ विशिष्ट अवसरों पर इसका पूजन भी करते हैं । पर्या॰—शक्तुफला । शिवा । केशहंत्री । केशहंत्री । शांता । हविर्गंधा । मेध्या । ईशानी । लक्ष्मी । तपनतनया । शुभदा । पवित्रा । बागुजि । पापनाशिनी । शंकरी । पापशमनी । इष्टा । तुंगा । शिवाफला । सुपत्रा । सुखदा ।
शमी २ वि॰ [सं॰ शमिन्] शांत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शमी f. (cf. शमि) effort, labour, toil, RV.; VS.
(शमी) the Śamī tree, Prosopis Spicigera or (accord. to others) Mimosa Suma (possessing a very tough hard wood supposed to contain fire, cf. Mn. viii, 247; Ragh. iii, 9; it was employed to kindle the sacred fire, and a legend relates that Purū-ravas generated primeval fire by the friction of two branches of the Śamī and Aśvattha trees), AV. &c.
a legume, pod (cf. -जाति)
a partic. measure (see चतुह्-श्˚) = वल्गुली or वागुजि, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1054,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शमी [शम्-इन् वा ङीप्] (शमि sometimes) 1 N. of a tree (said to contain fire); अग्निगर्भां शमीमिव Ś. 4. 3; Ms. 8. 247; ध्रुवं स नीलोत्पलपत्रधारया शमीलतां छेत्तुमृषिर्व्यवस्यति Ś. 1. 18; Y. 1. 302. --2 A pod, legume. --Comp. --गर्भः {1} an epithet of fire. {2} a Brāhmaṇa, one belonging to the sacerdotal or priestly class. --धान्यं any pulse or grain growing in pods, leguminous grain. --रोहः [] an epithet of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1034-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शमि(मी) स्त्री शम--इन् वा ङीप् । (शाँव) १ वृक्षभेदे “शमी तिक्ता कटुः शीता कषाया रेचनी सघुः । कम्प- कासश्रमश्वासकुष्टार्शःकृमिजित् स्मृता” मावप्र० । २ शिम्बायाच्च (शुँटि) हेमच० । ३ बाङ्खजौ मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5083,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शमी, स्त्री, वृक्षविशेषः । शाँइ इति भाषा । (यथा, शाकुन्तले । ३ । “अवेहि तनयां ब्रह्मन्नग्निगर्भां शमीमिव ॥”) तत्पर्य्यायः । शक्तुफला २ शिवा ३ । इत्यमरः ॥ शक्तुफली ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ शान्ता ५ तुङ्गा ६ कचरिपुफला ७ केशमथनी ८ ईशानी ९ लक्ष्मीः १० तपनतनया ११ इष्टा १२ शुभ- करी १३ हविर्गन्धा १४ मेध्या १५ दुरितदमनी १६ शक्तुफलिका १७ समुद्रा १८ मङ्गल्या १९ सुरभिः २० पापशमनी २१ भद्रा २२ शङ्करी २३ केशहन्त्री २४ शिवाफला २५ सुपत्रा २६ सुखदा २७ । अस्य गुणाः । रूक्षत्वम् । कषा- यत्वम् । रक्तपित्तातिसारनाशित्वञ्च । तत्फल- गुणाः । गुरुत्वम् । स्वादुत्वम् । रूक्षत्वम् । उष्णत्वम् । केशनाशित्वञ्च । इति राज- निर्घण्टः ॥ अपि च । “शमी शक्तुफला तुङ्गा केशहन्त्री शिवाफला । मङ्गल्या च तथा लक्ष्मीः शमीरः स्वल्पिका स्मृता ॥ शमी तिक्ता कटुः शीता कषाया रेचनी लघुः । कम्पकासश्रमश्वासकुष्ठार्शःकृमिजित् स्मृता ॥” इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ शिम्बा । छिमडा इति भाषा । इत्यमरः ॥ वागुजिः । इति मेदिनी ॥ (कर्म्म । यथा, ऋग्- वेदे । ६ । २ । २ । “ईजे यज्ञेभिः शशमे शमीभिः ।” “शमीभिः कर्म्मभिः कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः ॥” इति तद्भाष्ये सायणः ॥)
शमी, [न्] त्रि, शान्तः । शमो विद्यतेऽस्य इत्यर्थे इन्प्रत्ययेन निष्पन्नमिदम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-023-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शमी" आता है (12)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें