🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:07:03 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ऋत
ṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सत्य के नाम (1.6.24) सत्य · तथ्य · सम्यक्
खेत में गिरे दाने चुनकर जीना (2.9.2) उञ्छशिल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऋत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उंछवृत्ति ।
२. मोक्ष ।
३. जल ।
४. कर्म का फल ।
५. यज्ञ । सत्य ।
७. ईश्वरीय नियम ।
८. ब्रह्म ।
९. एक आदित्य ।
१०. सूर्य ।
११. प्रिय भाषण । अनुकूल कथन (को॰) ।
ऋत २ वि॰
१. दीप्त ।
२. पूजित ।
३. सच्चा ।
४. उचित । योग्य ।
५. अनुकूल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋत mf(आ)n. met with, afflicted by (with instr.), TS. v
proper, right, fit, apt, suitable, able, brave, honest, RV.; VS. xvii, 82
true, MBh.; BhP.; Mn. viii, 82; 87; Bhag. &c.
worshipped, respected, L.
enlightened, luminous, L.
ऋत (अस्), m. N. of a Rudra, MBh.
of a son of Manu Cākṣuṣa, BhP. iv, 13, 16
of a son of Vijaya, VP.
ऋत (अम्), n. fixed or settled order, law, rule (esp. in religion)
sacred or pious action or custom, divine law, faith, divine truth (these meanings are given by, BRD. and are generally more to be accepted than those of native authorities and marked, L. below), RV.; AV.; VS.; ŚBr. &c.
truth in general, righteousness, right, RV.; AV.; MBh.; Mn. viii, 61; 104; Pañcat. &c.
figuratively said of gleaning (as the right means of a Brāhman's obtaining a livelihood as opposed to agriculture, which is अनृत), Mn. iv, 4 ff.
promise, oath, vow, TāṇḍyaBr.; Lāṭy.
truth personified (as an object of worship, and hence enumerated among the sacred objects in the Nir.)
water, L.
sacrifice, L.
a particular sacrifice, L.
the sun, L.
wealth, L.
ऋत ऋति, ऋतु See p. 223, col. 2 — p. 224, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (223,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋत a. [ऋ-क्त] 1 Proper, right. --2 Honest, true; Bg. 10. 14; Ms. 8. 82. --3 Worshipped, respected. --4 Bright, luminous (दीप्त). --5 Gone, risen, moved, affected by; सुखेन ऋतः = सुखार्तः; so दुःख˚, काम˚. --तं ind. Rightly, properly. --तः 1 A sacrifice. --2 The sun (n. also). --तं (Not usually found used in classical literature) 1 A fixed or settled rule, law (religious). --2 Sacred custom, pious action. --3 Divine law, divine truth. --4 Absolution. --5 Water; सत्यं त्वा ऋतेन परिषिंचामि. --6 Truth (in general), right; ऋतानृते Ms. 1. 29, 2. 52, 8. 61, 104. --7 Truth (personified as an object of worship; in later Sanskrit regarded as a child of Dharma). --8 Livelihood by picking or gleaning grains [] in a field (as opposed to the cultivation of ground); ऋतमुंच्छशिलं वृत्तं Ms. 4. 4. --9 The fruit of an action. --10 Agreeable speech. --11 N. of an Āditya. --12 The Supreme spirit. (In the Vedas ऋत is usually interpreted by Sāyaṇa to mean ‘water’, ‘sun’ or ‘sacrifice’, where European scholars take it in the sense of ‘divine truth’, ‘faith’ &c.). --Comp. --जा, --जात a. Ved. of a true nature, sprung from sacred truth. --जातसत्य a. (Sāy.) born for the sake of sacrifice and having true result. --जित् a. Ved. gaining the right. --ज्ञा a. (Sāy.) knowing the sacrifice, familiar with the sacred law. --द्युम्न a. shining with truth. --धामन् a. {1} of a true or pure nature. {2} having an imperishable place. (--m.) N. of Viṣṇu. --धीति a. Ved. of true disposition, or receiving true praise. --ध्वजः N. of Śiva. --नी a. leading in the right way. --पर्णः = ऋतुपर्णः q. v. --पेयः a sacrifice lasting one day. --पेशस् a. Ved. having a perfect shape. (--m.) one whose form consists of water; i. e. Varuṇa. --प्सुः {1} a god who consumes sacrificial food. {2} one whose form is truth. --युक्तिः f. true application of a hymn. --युज् a. going to a sacrifice. --बाकः Ved. true speech. --सद् a. dwelling in the sacrifice or truth. (--m.) fire. --सदनं, नी the right or usual altar. --साप् a. pervading truth; steady in religious belief. --स्था a. standing right.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0349-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋत गतौजुप्सायाञ्च सौत्रः सक० सेट् सार्वधातुके ईयङ् आत्म० आर्द्धधातुके वा ईयङ् ईयङभावे पर० । ऋतीयते ऋती- यीत ऋतीयताम् आर्त्तीयत । आर्त्तीयिष्ट आर्त्तीत् । ऋतीयाम्--बभूव आस चक्रे आनर्त्त । ऋतीयिता- अर्त्तिता । ऋतीयिषीष्ट ऋत्यात् । ऋतीयिष्यते अर्त्ति- ष्यति । आर्त्तीयिष्यत आर्त्तिष्यत् । ऋतीयमानः भावे अ । ऋतीया । “तस्मान्नर्तीयेरन् स योहैवं विद्वान् नर्त्ती- यतेऽप्रियं द्विषतां करोति” शत० ३, ४, २, ३ । ते हर्त्ती- यमाने ऊचतुः ३, ६, २, ३ । यद्वै सेनायां च समितौ चर्त्तीयन्ते” ८, ६, १, १६ ।
ऋत न० ऋ--क्त । “ऋतमुञ्छशिल ज्ञेय” मित्युक्ते ब्राह्म- णस्य १ उपजीव्यवृत्तिभेदे २ मोक्षे, ३ जले, “तन्म ऋतं पातु शतशारदाय” ऋ० ७, १०१, ६ । “ऋतमुदकम्” भा० । “न गावो नक्षन्नृतं जरितारस्त इन्द्र!” ऋ० ७, २३, ४ । “ॠतमुदकम्” भा० “ऋतस्य धाराः सुदुघा दुहानाः” ऋ० ७, ४३, ४ “गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतम्” ऋ० ४, ४०, ५ । ४ कर्मफले “ऋतं पिवन्तौ सुकृतस्य लोके” श्रुतिः ५ सुप्रिये षाक्ये ६ मानसादिसत्ये च । ७ दीप्ते, ८ पूजिते च त्रि० । ९ यज्ञे पु० “पीताये चारुरृताय पीतये” ऋ० १, १, ३७, २ । “ऋताय यज्ञाय” भा० । “चारु ऋताय पीतये ९, १७, ८ । “ऋताय यज्ञाय” भा० १० सूर्य्ये पु० । “एष ते योनिरृतायुभ्याम्” यजु० ७, १० “ऋतायुभ्यां मित्रावरुणाभ्याम् । ऋतशब्देन मित्रः आयुशब्देन वरुणः” वेददी० । “ब्रह्म वा ऋतं ब्रह्म हि मित्रो ब्रह्म- हृयतं वरुण एवायुः” शत० ब्रा० ४, १, ४, १० । ११ आदित्ये न० । “ऋतं सत्यमृतं सत्यम्” यजु० ११, ४७, “ऋतमा- दित्यः” वेददी० । ऋतमिति मन्ताव्ययमिति तु न्याय्यम् “ऋतञ्च सत्यञ्चाभीद्धात्” अघमर्षणोक्तेः १२ परब्रह्मणि । “ऋतमकाक्षरं ब्रह्म सत्यं स्थानमनन्तकम्” स्मृ० १३ सत्ये त वाक्यादौ । “सतीं वाचमृतां कर्त्तुमर्हसि त्वमरि- [] न्दम!” भा० आश्व० ६७ । “तस्मात् साक्ष्यं वदेदृतम्” “साक्ष्यं पृच्छेदृतं द्विजान्” मनुः । “सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव!” गीता १४ तद्वति च त्रि० । १५ ऋतदेवना- मके देवभेदे पु० । “ऋतस्य हि शुरुधः सन्ति” ऋ० ४, २३, ८ “ऋतस्य ऋतदेवस्य” भा० । “गर्भमृतस्पतिः” ऋ० ६, ४ ८, ५ । “ऋतस्य यज्ञस्योदकस्य वा पतिः” भा० पृषो० सुडागमः “ऋतचिद्धि सत्यः” ऋ० १, १४५, ५ । “ऋतस्य यज्ञस्य जलस्य वा चित् चेतयिता ज्ञाता” भा० । १६ वह्ने- रृषिभेदे “ऋतश्च सत्यश्च ध्रुवश्च वरुणश्च” यजु० १७, ८२ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1429,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋत, गत्याम् । स्पर्द्धने । ऐश्वर्य्ये । घृणायाम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वादिं-परं-ईयङ्पक्षे आत्मं- गत्यर्थे सकं, अन्यार्थे-अकं-सेट् ।) घृणा दया । ऋतीयते जनः स्पर्द्धते ईश्वरो भवति । किञ्चि- द्दयते गच्छति वेत्यर्थः । अरे तु ईयङोऽप्राप्तिपक्षे परस्मैपदमेव । आर्त्तीत् आनर्त्त इत्यादि । इति दुर्गादासः ॥
ऋतं, क्ली, (ऋ + क्त ।) उञ्छशिलम् । (यथा, मनुः । ४ । ४ -- ५ ॥ “ऋतामृताभ्यां जीवेत्तु मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ ऋतमुञ्छशिलं ज्ञेयममृतं स्यादयाचितम् । मृतन्तु याचितं भैक्षं प्रमृतं कर्षणं स्मृतम्” ॥) जलम् । (यथा, ऋग्वेदे । ७ । १०१ । ६ । “तन्म ऋतं पातु शतशारदाय” । “ऋतमुदकम्” । इति भाष्यम् ॥) सत्यं इति मेदिनी ॥ (यथा, मनुः । ८ । ८२ । “साक्ष्येऽनृतं वदन् पाशैर्बध्यते वारुणैर्भृशम् । “विवशः शतमाजातीस्तस्मात् साक्ष्यं वदेदृतम्” ॥ कर्म्मफलं । यथा, “ऋतं पिवन्तौ सुकृतस्य लोके” । इति श्रुतिः ॥ विष्णुः ॥ यथा, महाभारते । १ । १ । २५३ । “भगवान् वासुदेवश्च कीर्त्त्यतेऽत्र सनातनः । स हि सत्यमृतञ्चैव पतित्रं पुण्यमेव च । शाश्वतं ब्रह्म परमं धुवं ज्योतिः सनातनम्” ॥ पुं, सूर्य्यः । यथा, शतपथब्राह्मणे । “ब्रह्म वा ऋतं ब्रह्म हि मित्रो ब्रह्म ऋतं ब्रह्म एवायुः” ॥ परब्रह्म । यथा, श्रुतिः । “ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म” ॥ सत्याचारः । यथा, ऋग्वेदे । १ । १३७ । २ । “सुतो मित्राय वरुणाय पीतये चारूरृताय पीतये” ॥ “ऋताय सत्याचाराय” । इति दया- नन्दभाष्यम् ॥ रुद्रः । यथा, सामगानां सन्ध्यामन्त्रे रुद्रोपस्थाने । “ऋतमित्यस्य कालाग्नी रुद्र ऋषि- रनुष्टुप्छन्दो रुद्रो देवता रुद्रोपस्थाने विनि- योगः” ॥ देवमेदः । यथा, ऋग्वेदे । ४ । २३ । ८ । “ऋतस्य हि सुरुषः सन्ति पूर्व्वीरृतस्य धीति- [] र्वृजिनानि हन्ति” । “ऋतस्य ऋतदेवस्य” । इति भाष्यम् ॥ यज्ञः । यथा, ऋग्वेदे । १ । १४५ । ५ । “ऋतचिद्धि सत्यम्” । “ऋतस्य यज्ञस्य जलस्य वा चित् ज्ञाता” । इति भाष्यम् ॥ अग्नेरृषि- भेदः । यथा, यजुषि । १७ । ८२ । “ऋतश्च सत्यश्च” । इति ॥)
ऋतः, त्रि, (ऋ + क्त ।) दीप्तः । पूजितः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-285-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें