🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:55:40 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ऋतंभर
ṛtaṃbhara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऋतंभर वि॰, संज्ञा पुं॰ [सं॰ ऋतम्भर] सत्य का धारण तथा पालन करनेवाला । परमेश्वर [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋत—˚ं-भर mfn. bearing the truth in one's self
ऋत—˚ं-भर m. N. of Viṣṇu, BhP. vi, 13, 17
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (223,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋतंभरः God, upholder of truth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0349-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋतम्भर पु० ऋतमित्यव्ययं तद्बिभर्त्ति अच् । १ सत्यपालके परमेश्वरे “ततोगतो ब्रह्मगिरोपहूत ऋतम्भरध्याननिवा- रिताघः” भाग० ६, १३, १३ । प्लक्षद्वीपान्तर्गते २ नदी- भेदे स्त्री । तस्य वर्षाण्यभिधाय “तेषु गिरयोनद्यश्च सप्तै- वाभिज्ञाताः” इत्युक्त्वा “अरुणा नृम्णाङ्गिररी सावित्री सुप्रभाता ऋतम्भरा सत्यम्भरेति महानद्यः” भाग० ५, २०, ६ । पात० उक्ते ३ विपर्य्यासशून्ये समाधिस्थप्रज्ञा- भेदे च स्त्री “ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा” सू० “तस्मिन् समा- हितचित्तस्य या प्रज्ञा जायते तस्या ऋतम्भरेति संज्ञा भवति अन्वर्था च सा सत्यमेव बिभर्त्ति न तत्र विपर्य्या- सज्ञानगन्धोऽप्यस्तीति । तथा चोक्तम् “आगमेनानुमानेन ध्यानाभ्यासरसेन च । त्रिघा प्रकल्पयन् प्रज्ञां लभते योग- मुत्तममिति” पा० भा० । तस्याः शाब्दादिभ्यो विशेषादिकमुक्त तत्रैव । “श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषयविशेषार्थत्वात्” सू० । “श्रुतमागमविज्ञानं तत् सामान्यविषयं न ह्यागमेन शक्यो- विशेषोऽभिधातुं कस्मात्? नहि विशेषेण कृतसंङ्केतः शब्द इति । तथानुमानं सामान्यविषयमेव यत्र प्राप्तिस्तत्र ततिः यत्राप्राप्तिस्तत्र न भवति गतिरित्युक्तम् अनु- मानेन च सामान्येनोपसंहारः तस्मात् श्रुतानुमानवि- षयो न विशेषः कश्चिदस्तीति न चास्य सूक्ष्मव्यवहित- विप्रकृष्टस्य वस्तुनोलोकप्रत्यक्षेण ग्रहणम् । न चास्य विशे- षस्याप्रमणकस्याभावोऽस्त्विति” समाधिप्रज्ञानिर्ग्राह्य एव स विशेषो भवति भूतसूक्ष्मागतो वा पुरुषगतो वा तस्मात् श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषया सा प्रज्ञा विशेषार्थत्वा- दिति । समाधिप्रप्माप्रतिलम्भे योगिनः प्रज्ञाकृतः संस्कारो नवो नवोजायते । समाधिप्रज्ञाभवः संस्का- [] रोव्युत्थानसंस्काराशयं बाधते व्युथानसंस्काराभिभवात् तत्प्रभवाः प्रत्यया न भवन्ति पात० भा० । “तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कारप्रतिबन्धी” सू० । “प्रत्ययनिरोधे समाधिरुपतिष्ठते ततः समाधिजा प्रज्ञा ततः प्रज्ञाकृताः संस्कारा इति नवोनवः संस्काराशयो जायते ततः प्रज्ञा ततश्च संस्कारा इति । कथमसौ संस्कारातिशयश्चित्तं समाप्ताधिकारं न करिष्यतीति? न ते प्रज्ञाकृताः संस्काराः क्लेशक्षयहेतुत्वात् चित्तमधिका- रविशिष्टं कुर्व्वन्ति चित्तं हि ते स्वकार्य्यादवसादयन्ति । ख्यातिपर्य्यवसानं हि चित्तचेष्टितमिति” पात० भा० । विवृतञ्चैतत् वाचस्पतिना । “अत्रैव योगिजनप्रसिद्धा- न्वर्थसंज्ञाकथनेन योगिसंमतिमाह । ऋतम्भरेति आग- मेनेति वेदविहितं श्रवणमुक्तम् । अनुमानेनेति मननं, ध्यानं चिन्ता तत्राभ्यासः पौनः पुन्येनानुष्ठानं तस्मिन् रस आदरः तदनेन निदिध्यासनमुक्तम् । स्या- देतत् आगमानुमानगृहीतार्थविषयभावनाप्रकर्षलब्धजन्मा- निर्विचारा आगमानुमानविषयमेव गोचरयेत् न खल्व- न्यविषयानुभवजन्मा संस्कारः शक्तोऽन्यत्र ज्ञानं जन- यितुम्, अतिप्रसङ्गात् तस्मान्निर्विचारा चेदृतम्भरा आग- मांनुमानयोरपि तत्प्रसङ्ग इत्यत आह । श्रुतानुमाने- त्यादि । बुद्धिसत्वं हि प्रकाशस्वभवं सर्व्वार्थदर्शने- समर्थमपि तमसावृतं यत्रैव रजसोद्घाट्यते तत्रैव गृह्णाति यदा त्वभ्यासवैराग्याभ्यामपास्तरजस्तमोमलमन- वद्यवैशारद्यमुद्द्योतते तदास्यातिपतितसमस्तमानमेय- सीम्नः प्रकाशवत्त्वे सति किं नाम यन्न गोचर इति भावः । व्याचष्टे श्रुतमागमज्ञानं तत्सामान्यविषयं कस्मात्? नह्यागमेन शक्योविशेषोऽभिधातुं, कुतः? यस्मादानन्त्याद्व्यभिचाराच्च न विशेषेण कृतसङ्केतः शब्दः यस्मादस्य विशेषेण सह वाच्यवाचकसम्बन्धः प्रतीयेत नच वाक्यार्थोऽपीदृशो विशेषः सम्भवति । अनुमाने- ऽपि लिङ्गलिङ्गिसम्बन्धग्रहणाधीनजन्मनि गतिरेषैवे त्याह तथानुमानमिति । यत्र प्
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें