🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:43:04 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सम्यक्
samyak
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सत्य के नाम (1.6.24) सत्य · तथ्य · ऋत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सम्यक् १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] समुदाय । समूह ।
सम्यक् २ वि॰
१. पूरा । समस्त । सब ।
२. साथ जाने या रहनेवाला (को॰) ।
३. सही । युक्त । ठीक । उचित (को॰) ।
४. शुद्ध । सत्य । यथार्थ (को॰) ।
५. सुहावना । रुचिकर (को॰) ।
६. एकरूप (को॰) ।
सम्यक् ३ क्रि॰ वि॰
१. सब प्रकार से ।
२. अच्छी तरह । भली- भाँति । उचित रूप से । सही ढंग से ।
३. स्पष्ट रूप से (को॰)
४. सम्मानपूर्वक । ससम्मान (को॰) ।
५. यथार्थतः । वस्तुतः । सचमुच (को॰) ।
सम्यक् संबुद्ध संज्ञा पुं॰ [सं॰ सम्यक् सम्बुद्ध] [संज्ञा स्त्री॰ सम्यक्संबुद्धि]
१. वह जिसे सब बातों का पूरा और ठीक ज्ञान प्राप्त हो ।
२. बुद्ध का एक नाम ।
सम्यक् स्थिति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] साथ साथ रहने की स्थिति ।
सम्यक् स्मृति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] ठीक ठीक स्मरण । सही स्मृति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्य्-अक् (अक्), ind. in one or the same direction, in the same way, at the same time, together (with √ स्था, ‘to associate with’), RV.; MBh.
in one line, straight (opp. to अक्ष्णया, ‘obliquely’), ŚBr.; KātyŚr.
completely, wholly, thoroughly, by all means (with न, ‘by no means, not at all’), Mn.; MBh. &c.
correctly, truly, properly, fitly, in the right way or manner, well, duly (with √ कृ, ‘to make good [a promise]’), Up.; Mn.; MBh. &c.
distinctly, clearly, MW.
सम्यक् in comp. for सम्यञ्च्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1181,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्यक्, व्य, समुदयः । इति केचित् ॥ यथा, -- “सम्यक् संसाधनं कर्म्म कर्त्तव्यमधिकारिणा । निष्कामेण सदा पार्थ काम्यं कामान्वितेन च ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥
सम्यक्, [च्] त्रि, (सं + अञ्च + ऋत्विगादिना क्विन् । “समः समि ।” ६ । ३ । ९३ । इति सम्यादेशः ।) सत्यवचनम् । अर्थेन सह सम- ञ्चति सङ्गच्छते । इत्यमरभरतौ ॥ मनोज्ञः । सङ्गतः । इति मेदिनी ॥ (यथा, ऋग्वेदे । २ । ३ । ६ । “तन्तुं ततं संवयन्ती समीची यज्ञस्य पेशः सुदुघे पयस्वती ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-287-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें