🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:52:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रणय
praṇaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्रेमपूर्ण विनती (3.2.25) प्रश्रय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रणय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रीतियुक्त प्रार्थना ।
२. प्रेम । उ॰— द्रवित दोनों ही हुए पाकर प्रणय का ताप । —शकु॰, पृ॰ ९ ।
३. विश्वास । भरोसा ।
४. निर्वाण । मोक्ष । श्रद्धा ।
६. प्रसव । स्त्री का संतान उत्पन्न करना ।
७. इच्छा आकांक्षा (को॰) ।
८. अनुग्रह । उदारता । दया । कृपा (को॰) ।
९. नेता । नायक (को॰) ।
१०. निर्देशन । पथप्रदेश (को॰) । यौ॰—प्रणयकलह । प्रणयकुपित । प्रणयकोप । प्रणाय/?/ । प्रमोर्द्र । प्रणयप्रकर्ष = प्रेमाधिक्य । प्रेम का अंतरिक्त । प्रण्यभंग । प्रणयमान = प्रेमजन्य मान या ईर्ष्यादि । प्रणयवचन । प्रणयविघात, प्रणयाविहति = मैत्री टूटना । प्रेम में व्याघात होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-णय ˚यन &c. See प्र-णी.
प्र-णय m. a leader, Pāṇ. iii, 1, 142 (ज्योतिषाम्, Nir. ii, 14)
guidance, conduct, MBh.
manifestation, display, Mṛcch.
setting forth (an argument), Jātakam.
affection, confidence in (loc.), love, attachment, friendship, favour (ibc.; ˚यात् ind., ˚येन ind. and ˚योपेतम् ind. confidentially, affectionately, openly, frankly), MBh.; Kāv. &c.
desire, longing for (loc.; अन्यथा, ‘for something else’), ib.
an entreaty, request, solicitation, R.; Vikr.
reverence, obeisance, L.
final beatitude, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (659,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रणयः 1 Espousing, seizing (as in marriage); Māl. 6. 14. --2 (a) [] Love, affection, fondness, attachment, liking, regard; साधारणोयमुभयोः प्रणयः स्मरस्य V. 2. 16; साधारणोयं प्रणयः Ś. 3; (where in both cases sense 6 may do as well); Ś. 6. 7; 5. 23; Me. 105; R. 6. 12; Bh. 2. 42. (b) A wish, desire, longing; Ku. 5. 85; Māl. 8. 7; Ś. 7. 16. --3 Friendly acquaintance or regard, friendship, intimacy; Māl. 1. 9. --4 Familiarity, confidence, trust; मया गृहीते सलिलेऽ नेन कृतः प्रणयः Ś. 5. --5 Favour, kindness, act of courtesy; अलंकृतोऽस्मि स्वयंग्राहप्रणयेन भवता Mk. 1; 1. 45. --6 An entreaty, request, solicitation; तद्भतताथानुग नार्हसि त्वं संबंधिनो मे प्रणयं विहंतु R. 2. 28; V. 4. 13. --7 Reverence, obeisance. --8 Final beatitude. --9 A leader. --10 Conduct, guidance. (प्रणयेन confidentially, candidly; without reserve or ceremony; प्रणयात् openly, frankly). --Comp. --अपराधः an offence against friendship or love. --उन्मुख a. {1} disposed or about to declare one's love; M. 4. 13. {2} impatient through love. --उपेत a. candid, frank. --कलहः a lover's quarrel, a mock or feigned quarrel; नाप्यन्यस्मात्प्रणयकलहाद्विप्रयोगोपपत्तिः Me. (considered spurious by Malli.). --कुपित a. angry through love, feigning anger; Me. 105. --कोपः feigned anger of a mistress towards her lover, coquettish anger. --प्रकर्षः excessive love, intense attachment. --भंगः {1} breach of friendship. {2} faithlessness. --वचनं expression of love. --विमुख a. {1} averse from love. {2} disinclined to friendship; Me. 27. --विहतिः, --विघातः non-compliance, refusal (of a request &c.). --स्पृश् a. inspired by love; Māl. 5. 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0732-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रणय पु० प्र + नी--अच् । १ प्रेम्णि अमरः ३ प्रार्थनायां ३ विश्वासे ४ निर्वाणे च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4435,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रणयः, पुं, (प्रणयनम् । प्र + णी + “एरच् ।” ३ । ३ । ५६ । इति अच् ।) प्रीत्या प्रार्थनम् । तत्पर्य्यायः । प्रश्रयः २ । इत्यमरः । ३ । २ । २५ ॥ प्रसरः ३ । इति भरतः ॥ (यथा, रघौ । २ । ५८ । “सम्बन्धमाभाषणपूर्व्वमाहु- र्वृत्तः स नौ सङ्गतयोर्व्वनान्ते । तद्भूतनाथानुग ! नार्हसि त्वं सम्बन्धिनो मे प्रणयं विहन्तुम् ॥”) प्रेम । (यथा, भगवद्गीतायाम् । ११ । ४ । “सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति । अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात् प्रणयेन वापि ॥”) याच्ञा । विश्रम्भः । निर्व्वाणः । इति मेदिनी । ये, ८९ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-250-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रणय" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें