🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:01:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्नेह
sneha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्नेह संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रेम । प्रणय । प्यार । मुहब्बत ।
२. चिकना पदार्थ । चिकनाहटवाली चीज । जैसे, घी, तेल, चरबी आदि; विशेषतः तेल ।
३. कोमलता ।
४. एक प्रकार का राग जो हनुमत के मत से हिंडोल राग का पुत्र है ।
५. सरसों ।
६. सिर के अंदर का गुदा । भेजा ।
७. दुध पर की साड़ी । मलाई ।
८. आर्द्रता । नमी (को॰) ।
९. शरीर के भीतर का कोई प्रवाही द्रव्य । जैसे, वीर्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्नेह m. (or n. g. अर्धर्चादि; ifc. f(आ). ) oiliness, unctuousness, fattiness, greasiness, lubricity, viscidity (also as one of the 24 Guṇas of the Vaiśeṣika branch of the Nyāya phil.), Suśr.; Yājñ.; Tarkas.; Sarvad. (IW. 69)
oil, grease, fat, any oleaginous substance, an unguent, ŚāṅkhBr. &c. &c.
smoothness, glossiness, VarBṛS.
blandness, tenderness, love, attachment to, fondness or affection for (loc. gen., or comp.), friendship with (सह), MaitrUp.; MBh.; Kāv. &c.
moisture, MW.
a fluid of the body, ib.
(pl.) N. of the Vaiśyas in Kuśa-dvīpa, VP.
स्नेह &c. See p. 1267, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1267,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्नेहः [स्निह्-घञ्] 1 Affection, love, kindness, tenderness; स्नेहदाक्षिण्ययोर्योगात् कामीव प्रतिभाति मे V. 2. 4 (where it has sense 6 also); अस्ति मे सोदरस्नेहोप्येतेषु Ś. 1. --2 Oiliness, viscidity, unctuousness, lubricity (one of the 24 Guṇas according to the Vaiśeṣikas). --3 Moisture. --4 Grease, fat, any unctuous substance. --5 Oil; निर्विष्टविषयस्नेहः स दशांतमुपेयिवान् R. 12. 1, Pt. 1. 82 (where the word has sense 1 also), 221; R. 4. 75. --6 Any fluid of the body, such as semen. --Comp. --अक्त a. oiled, lubricated, greased --अनुवृत्तिः f. affectionate or friendly intercourse. --आशः a lamp. --छेदः, --भंगः breach or loss of friendship. --पूर्वं ind. [] affectionately. --प्रवृत्तिः f. flow or course of love; Ś. 4. 16. --प्रिय a. fond of oil. --(यः) a lamp. --बीजः the Piyāla tree. --भूः phlegm. --भूमिः f. {1} anything yielding oil. {2} an object of love or affection, beloved person. --रंगः sesamum1. --वस्तिः f. injection of oil, an oily enema. --विमर्दित a. anointed with oil. --व्यक्तिः f. manifestation of love, display of friendship; (भवति) स्नेहव्यक्तिश्चिरविरहजं मुंचतो बाष्पमुष्णं Me. 12. --संभाषः kind conversation, friendly talk, chat. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar on 20210122. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/48.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1152-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्नेह पु० स्निह--घञ् । १ प्रेम्णि अमरः २ तैलादिरसभेदे ३ न्यायाक्ते गुणभेदे च यद्वशात् दाहानुकूत्यम् । स च गुणः जलस्य चूर्णादिपिण्डोभावहेतुः । “जले मधुरशीतलौ । स्नेहस्तत्र द्रव्यत्वन्तु सांसिद्धिकमुदा- हृतम्” भाषा० । “घृतादावपि तदन्तर्वर्त्तिजलस्यैव स्नेहः जलस्य स्नेहसमवायिकारणत्वात् तेन जल एव स्नेह इति मन्तव्यम्” नुक्ता० “स्नेहो जले स नित्योऽणावनित्यो- ऽवयविन्यसौ । तैलान्तरे तत्प्रकर्षात् दहनस्यानुकूलता” भाषा० । “ननु पृथिव्यामपि तैले स्नेह उपलभ्यते न चासौ जलीयः तथा सति दहनप्रातिकूल्यं स्यादत आह तैलान्तरे इति तत्प्रकर्षात् स्नेहप्रकर्षात् । तैले उपलभ्यमानः स्ने- होऽपि जलीय एव तस्य प्रकर्षादग्नेरानुकूल्यम् । अप- कृष्टस्नेहं हि जलं वह्निं नाशयतीति भावः” मुक्ता० । प्रमरूपस्नेहश्च वत्सलरसस्य स्थायिभावः स च रसः भरत- सम्माः सा० द० उक्तो यथा “स्फुटं चमत्कारितया वत्स- लञ्च रसं विदुः । स्थायी वत्सलता स्नेहः पुत्राद्या- लम्बनं मतम् । उद्दीपनानि तच्चेष्टा विद्याशौर्य्योदया- दयः । आलिङ्गनाङ्गसंस्पर्शशिरश्चुम्बनमीक्षणम् । पुलः- कानन्दवाष्पाद्या अनुभावाः पकीर्तिताः । सञ्चारिणो- ऽनिष्टशङ्काहर्षगर्वादया मताः । पद्मगर्भच्छविर्वर्णो दैवतं लोकमातरः” । “अपेक्षन्ते म च म्नेह न पात्रं न दशा- न्तरम् । परोपकारनिरतामणिदीपा इवोत्तमाः” उद्ध० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5365,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्नेहः, पुं, (स्निह + घञ् ।) प्रेम । इत्यमरः । १ । ७ । २७ ॥ (तल्लक्षणं यथा, -- “दर्शने स्पर्शने वापि श्रवणे भाषणेऽपि वा । यत्र द्रवत्यन्तरङ्गं स स्नेह इति कथ्यते ॥”) [] स्नेहस्य दुःखमूलत्वम् । यथा -- “यत्र स्नेहो भयं तत्र स्नेहो दुःखस्य भाजनम् । स्नेहमूलानि दुःखानि तस्मिंस्त्यक्ते महत् सुखम् ॥” इति गारुडे । ११३ । ५९ ॥ तैलादिरसभेदः । इति मेदिनी ॥ (यथा, माघः । २ । ८५ । “मृदुव्यवहितं तेजो भोक्तुमर्थान् प्रकल्पते । प्रदीपः स्नेहमादत्ते दशयाभ्यन्तरस्थया ॥” यथा च मनुः । ५ । २४ । “यत्किञ्चित् स्नेहसंयुक्तं भोक्ष्यं भोज्यमगर्हितम् । तत् पर्य्युषितमप्याद्यं हविःशेषञ्च यद्भवेत् ॥”) न्यायमते गुणविशेषः । जलीयपरभाणावयं नित्यः । अन्यत्र त्वनित्यः । तैलादावस्य प्रकर्षो वर्त्तते अतस्तेषां दाहो भवति यथा, -- “स्नेहो जलेऽणौ नित्योऽयमनित्योऽवयविन्यसौ । तैलान्तरे तत्प्रकर्षात् दहनस्यानुकूलता ॥” इति भाषापरिच्छेदः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-457-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्नेह" आता है (26)
हार्द प्रेम । स्नेहवात्सल्य प्रेम । स्नेहप्रैय प्रिय का भाव । स्नेह । प्रेमप्रेमा स्नेहसंप्रीति अनुराग । स्नेहप्रेमभाव प्रेम का भाव । स्नेह । प्रेमछोह ममता । प्रेम । स्नेहनेह स्नेह । प्रेम । प्रीति । प्यार । मुहब्बतप्यार मुहब्बत । प्रेम । चाह । स्नेहमितपन पु संज्ञा पुं॰ मित्रता । स्नेह । प्रेमदोस्ती मित्रता । स्नेहलगालगी लाग । लगन । प्रेम । स्नेह । प्रीतिहितवार पु संज्ञा पुं॰ प्रेम । स्नेह । दुलारप्रीतडी पु संज्ञा स्त्री॰ प्रीति । स्नेहममता 'ब्रह मेरा है' इस प्रकार का भाव । किसी पदार्थ को अपना समझने का भाव । म…प्रीति वह सुख जो किसी इष्ट वस्तु को देखने या पाने से होता है । तृप्तिअभिमानित वह जिसमें अभिमान होप्लुक्षि अग्नि । आगप्लुष दाह । जलनाहृच्छय हृदय में शयन या निवास करनेवालाजन्या वधू की सहैलीप्रेम लगन । अनुराग । आसक्तिभाऊ † ^१ संज्ञा पुं॰ भाईलगन किसी ओर ध्यान लगने की क्रिया । प्रवृत्ति का किसी एक ओर लगना । लौ । जैस…रतिभाव नायक नायिका का परस्पर प्रेम । दांपत्य भाव । (यह श्रृगार रस का स्थायी भ…विशेष—मम्मट ने अपने ग्रंथ काव्यप्रकाश में इसका विवरण दिया है । इसके तीन भेद कहे गए…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें