🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:58:01 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रीति
prīti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रीति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वह सुख जो किसी इष्ट वस्तु को देखने या पाने से होता है । तृप्ति ।
२. हर्ष । आनंद । प्रस- न्नता ।
३. प्रेम । स्नेह । प्यार । मुहब्बत ।
४. मध्यम स्बर की चार श्रुतियों में से अंतिम श्रुति ।
५. काम की एक पत्नी का नाम जो रति की सौत थी । विशेष— कहते हैं कि किसी समय अनंगवती नाम की एक वेश्या थी जो साघ में विभूतिद्वादशी का विधिपूर्वक व्रत करने के कारण दूसरे जन्म में कामदेव की पत्नी हो गई थी । मत्स्य पुराण में इसका आख्यान है ।
६. फलित ज्योतिष के २७ योगों में से दूसरा योग । विशेष— इस योग में सब शुभ कर्म किए जाते हैं । इस योग में जन्म ग्रहण करने से मनुष्य नीरोग, सुखी, विद्वान् श्रौर धनवान् होता है ।
७. कृपा । दया (को॰) ।
८. अभिलाषा । आकांक्षा । वांच्छा । (को॰) ।
९. अनुकूलता । सख्य । हितबुद्धि (को॰) ।
१०. अनुरंजन । प्रसादन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रीति f. any pleasurable sensation, pleasure, joy, gladness, satisfaction (with loc. or ifc.; with ind.p., ‘joy at having done anything’), GṛŚrS. &c. &c.
friendly disposition, kindness, favour, grace, amity (with समम् or ifc.), affection, love (with gen. loc., or ifc.), MBh.; Kāv. &c.
joy or gratification personified (esp. as a daughter of Dakṣa or as one of the two wives of Kāma-deva), Hariv.; Pur.; Kathās.
N. of a Śruti, Saṃgīt.
the 2nd of the 27 astrological, Yogas.; L.
N. of the 13th Kalā of the moon, Cat.
a symbolical expression for the sound ध्, RāmatUp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (711,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रीतिः [प्री भावे क्तिच्] 1 f. Pleasure, happiness, satisfaction, delight, gladness, joy, gratification; भुवनालोकनप्रीतिः Ku. 2. 45, 6. 21; R. 2. 51; Me. 62. --2 Favour, kindness. --3 Love, affection, regard; Me. 4, 16; R. 1. 57; 12. 54. --4 Liking or fondness for, delight in, addiction to; द्यूत˚, मृगया˚. --5 Friendliness, amity. --6 Conciliation. --7 A symbolical expression for the letter ध. --8 N. of a wife of Cupid and rival of Rati; (सपत्नी संजाता रत्याः प्रीतिरिति श्रुता). --Comp. --कर a. producing love, kind, agreeable. --कर्मन् n. an act of friendship or love, a kind action. --जुषा N. of the wife of अनिरुद्ध. --तृष् m. N. of cupid. --द a. inspiring love; giving pleasure, pleasing. --(दः) a jester or buffoon in a play. --दत्त a. given through affection. --(त्तं) property given to a female by her relatives, particularly by her father-in-law or motherin-law at the time of marriage. --दानं, --दायः a gift of love, a friendly present; तदवसरोऽयं प्रीतिदायस्य Māl. 4; R. 15. 68. --धनं money given through love or friendship. --पात्रं an object of love, any beloved person or object. --पुरोग a. affectionate, loving. --पूर्वं, पूर्वकं ind. kindly, affectionately. --प्रमुख a. friendly, affectionate, full of love, kind; Me. 4. --भाज् a. enjoying friendship, loved. --मनस् a. {1} delighted in mind, pleased, happy. {2} kind, affectionate. --मय a. arising from love or joy. --युज् a. dear, affectionate, beloved; Ki. 1. 10. --वचस् n., --वचनं a friendly or kind speech. --वर्धन a. increasing love or joy. --(नः) an epithet of Viṣṇu. --वादः a friendly discussion. --विवाहः a love-marriage, love-match (based purely on love). --श्राद्धं a sort of Śrāddha or obsequial ceremony performed in honour of the Manes of both parents. --स्निग्ध a. moist or wet through love (as the eyes).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0778-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रीति स्त्री प्री--भावे क्तिच् । १ हर्षे २ आनोदे ३ तृप्तौ च । विष्कुम्भादियोगेषु ४ द्वितीययोगे । ५ कामस्य पत्नीभेदे रत्याः सपत्न्याञ्च “वेश्याऽभङ्गवती नाम विभूतिद्वादशी व्रतम् । समाप्य माममासस्य द्वादश्यां लवणाचलम् । निवेदयन्ती गुरुवे शय्याञ्चोपस्करान्विताम् । अलङ्कृत्य हृषीकेशं सौवर्णामरपादपम् । स चानङ्गवतो वेश्या कामदेवस्य साम्प्रतम् । पत्नी, सपत्नी संजाता रन्याः प्रीतिरिति श्रुता” मात्स्ये ८२ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4532,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रीतिः, स्त्री, (प्रीञ् तर्पणे + भावे क्तिन् ।) तृप्तिः । (यथा, रामायणे । १ । ६८ । १२ । [] “प्रतिज्ञां मम राजेन्द्र ! निर्वर्त्तयितुमर्हसि । पुत्त्रयोरुभयोरेव प्रीतिं त्वसुपलप्स्यसे ॥”) तत्पर्य्यायः । मुत् २ प्रमदः ३ हर्षः ४ प्रमोदः ५ आमोदः ६ सम्मदः ७ आनन्दथुः ८ आनन्दः ९ शर्म्म १० सातम् ११ सुखम् १२ । इत्यमरः । १ । ४ । २४ ॥ केचिचु । मुदादिसप्तकं प्रीतौ । आनन्दथ्वादिपञ्चकं सुखे इत्याहुः इति भरतः ॥ इष्टदर्शनजन्यं सुखम् । इति मोक्षधर्म्मे नील- कण्ठः ॥ कामपत्नी । इति मेदिनी । ते, ३४ ॥ सा पुरा अनङ्गवती वेश्या आसीत् विभूतिद्बादशी- व्रतं कृत्वा रत्याः सपत्नी जाता । यथा, -- “वेश्यानङ्गवती नाम विभूतिद्वादशीव्रतम् । समाप्य माघमासस्य द्वादश्यां लवणाचलम् ॥ निवेदयन्ती गुरवे शय्याञ्चोपस्करान्विताम् । अलंकृत्य हृषीकेशं सौवर्णामरपादपम् ॥ सा चानङ्गवती वेश्या कामदेवस्य साम्प्रतम् । पत्नी सपत्नी संजाता रत्याः प्रीतिरिति श्रुता ॥” इति मात्स्ये ८२ अध्यायः ॥ विष्कम्भादिसप्तविंशतियोगान्तर्गत द्बितीययोगः । तत्र जातफलम् । “प्रसूतिकाले यदि प्रीतियोगो नरो ह्यरोगः सुखवान् विनोदी । रक्तानुरक्तो विदुषां प्रपन्नः संप्रार्थितो यच्छति वित्तमेव ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ प्रेम । इति मेदिनी । ते, ३४ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-369-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रीति" आता है (36)
छो छोह । प्रेम । प्रीति । चाहजोष प्रीति । प्रेमप्री प्रीति । प्रेमअनुरति लीनता । आसक्ति । अनुराग । प्रीतिअनुरंजन अनुराग । आसक्ति । प्रीतिउज्ज्वल प्रीति । अनुराग । प्यारजोषण प्रीति । प्रेमसम्मोद प्रीति । प्रेमअनुरक्ति आसक्ति । अनुराग । प्रीति । भक्तिप्रणयिता अनुरक्ति । प्रीति । आसक्तिरतिवल्ली प्रेम । प्रीति । मुहब्बतनेह स्नेह । प्रेम । प्रीति । प्यार । मुहब्बतउलफत प्रेम । मुहब्बत । प्यार । प्रीतिखंति लगन । प्रीतिएतबार विश्वास । प्रीति । धाक । साखलगालगी लाग । लगन । प्रेम । स्नेह । प्रीतिरत मैथुन । प्रसंगअवन प्रीणन । प्रसन्न करनाराधा वैशाख की पूर्णिमास्मर कामदेव । मदनश्राद्ध वह कार्य जो श्रद्धापूर्वक किया जाय । श्रद्धा से किया जानेवाला कामहृच्छय हृदय में शयन या निवास करनेवालाजन्या वधू की सहैलीईठि पु संज्ञा स्त्रीचाह इच्छा । अभिलाषाभाइ पु † ^१ संज्ञा पुं॰भाउ पु † ^१ संज्ञा पुं॰लाग संपर्क । संबंध । लगाव । ताल्लुक । जैसे,—(क) इन दोनों में कहीं से कोई ल…हेत पु ^१ संज्ञा पुं॰ कारण । प्रयोजन । दे॰ 'हेतु'इठाई पु संज्ञा स्त्री॰रहनि हमारा ।— कबीर (शब्द॰)लगार पु † संज्ञा स्त्री॰आशनाई जान पहचानइखलास मेलमिलाप । मित्रतालगावट संबंध । वास्ता । लगावरतिभाव नायक नायिका का परस्पर प्रेम । दांपत्य भाव । (यह श्रृगार रस का स्थायी भ…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें