🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:09:50 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शर्म
śarma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शर्म १ संज्ञा स्त्री॰ [फा॰] दे॰ शरम । उ॰—मुद्रा संतोष शर्म पति झोली । गुरमुखि जोगी तत्तु विरोली ।—प्राण॰, पृ॰ १०९ । मुहा॰—शर्म आना, शर्म करना=लाज या लिहाज करना । शर्म की बात= लज्जाकारक कार्य । शर्म से गठरी हो जाना= (१) नई बहू का लाज से सिकुड़कर बैठना । (२) लज्जा से गड़ जाना । शर्म और दया भून खाना= शर्म को जान बूझकर छोड़ देना । उ॰—उस छोकरी ने तीखी चितवन करके कहा—ओ मरदूये शर्म और हय भून खाई । आँखें बंद कर ले ।—फिसाना॰, भा॰ ३, पृ॰ १४६ । यौ॰—शर्मगाह=(१) गोपनीय या आवृत किए जानेवाले अंग । भग । योनि । शर्मानाक= लज्जाजनक । शरमिंदा करनेवाला । उ॰—प्रत्येक शर्मनाक और जलील स्थिति में वह मनुष्य की निकृष्ट से निकृष्ट भावनाओं का एक कलाकार की पैनी दृष्टि से विश्लेषण करता था ।—प्रेम॰ और गोर्की, पृ॰ १० । शर्मसार= लज्जित । शरमिंदा । उ॰—हव्वा और होर आदम कहे यूँ पुकार । हमें तो मेरे मुक सूँ है शर्मसार ।—दक्खिनी॰, पृ॰ ३३४ । शर्मेहजूर, शर्महुजूरी= दे॰ 'शरम हजूरी' ।
शर्म २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सुख । आनंद ।
२. वह जो सुखी हो ।
३. गृह । घर ।
४. आशीर्वाद । दुआ । (को॰) ।
५. रक्षण । रक्षा । आश्रय (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. शर्म n. = शर्मन्, L.
2. शर्म in comp. for शर्मन्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1058,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शर्म्म, [न्] क्ली, (शॄ + “सर्व्वधातुभ्यो मनिन् ।” उणा० ४ । १४४ । इति मनिन् ।) सुखम् । इत्यमरः ॥ (यथा, ऋग्वेदे । ४ । २५ । ४ । “तस्मा अग्निर्भारतः शर्म्म यं सत् ।” “शर्म्म सुखम् ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥ यथाच कथासरित्सागरे । ७८ । ४९ । “स्वामिभक्तस्तदेतस्य शर्म्मोपायमिमं शृणु ॥”) तद्वति, त्रि ॥ गृहम् । इति निघण्टुः । ३ । ४ ॥ यथाच ऋग्वेदे । ३ । १३ । ४ । “स नः शर्म्माणि वीतयेऽग्निर्यच्छतु शन्तमा ।” “शर्म्माणि शर्म्मशब्दो गृहवाची छाया शर्म्मेति तन्नामसु पाठात् ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-033-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शर्म" आता है (18)
नग लज्या । शर्मलाज लज्जा । शर्म । हया । क्रि॰ प्र॰—आना ।—करना । मुहा॰—लाज रखना = प्रतिष्ठ…त्रपा लज्जा । लाज । शर्म । हयामंदाक्ष लज्जा । शर्मवैलक्ष्य लज्जा । संकोच । शर्महया लज्जा । लाज । शर्मह्लीका लज्जा । शर्मह्रीति लज्जा । शर्म । हया । संकोचसकुच पु † संज्ञा पुं॰, स्त्री॰ संकोच । लाज । शर्मआकुंठन गुठला होना । कुंद होना । लज्जा । शर्मलज्जा अंतःकरण की वह अवस्था जिसमें स्वभावतः अथवा अपने किसी भद्दे या बुरे आचरण…संकोच सिकुड़ने की क्रिया । खिचाव । तनाव । जैसे, अंगसंकोच, गात्रसंकोचहृणिया हृणीया संज्ञा स्त्री॰झपक उतना समय जितना पलक गिरने में लगता है । बहुत थोड़ा समयदहक आग दहकने की क्रिया । धधक । दाहहिजाब आड़ । ओट । परदाखिफ्फत न्यूनता । कमीसकुचाई पु संज्ञा स्त्री॰ संकुचित होने का भाव
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें