🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:10:38 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नग
naga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नग ३ संज्ञा पुं॰ [फा॰]
१. लज्या । शर्म ।
२. दोष [को॰] । यौ॰— नंगें इंसानियत=मानवता को कलंकित करनेवाला कार्य । नंगे खानदान=कुलांगार । नंगोनाम, नंगोनामुस=(१) लज्य़ा । गैरत । इस्मत । (२) मर्यादा । प्रतिष्ठा ।
नग १ वि॰ [सं॰]
१. न गमन करनेवाला । न चलने फिरनेवाला । अचल । स्थिर ।
नग २ संज्ञा पुं॰
१. पर्वत । पहाड़ ।
२. पेड़ । वृक्ष ।
३. सात की संख्या ।
४. सर्प । साँप ।
५. सूर्य ।
६. कोई वनस्पति (को॰) ।
नग ३ संज्ञा पुं॰ [फा॰ नगीना, सं॰ नग]
१. शीशे या पत्थर आदि का रंगीन बढ़िया, टुकड़ा जो प्रायः अँगुठियों आदि में जड़ा जाता है । नगीना । मुहा॰—नग बैठाना = नग जड़ना ।
२. अदत । संख्या । जैसे, पाँच नग लोटा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
न—ग m. See नग.
न-ग m. ‘not moving’ (cf. अ-ग), a mountain (ifc. f(आ). ; cf. स-नग), AV. &c. &c.
the number 7 (because of the 7 principal mountains; cf. कुल-गिरि), Sūryas.
any tree or plant, MBh.; Kāv. &c.
a serpent, L.
the sun, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (523,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नगः [न गच्छति, गम्-ड] 1 A mountain; Ku. 1. 1; 7. 72; Śi. 6. 79. --2 A tree. --3 A plant in general. --4 The sun. --5 A serpent. --6 The number ‘seven’. --Comp. --अटनः a monkey. --अधिपः, --अधिराजः, --इंद्रः {1} Himālaya (the lord of mountains). {2} the Sumeru mountain. --अरिः an epithet of Indra. --आवासः a [] peacock. --उच्छ्रायः the height of a mountain. --ओकस् m. {1} a bird (in general). {2} a crow. {3} a lion. {4} the fabulous animal called शरभ. --ज a. produced in a mountain, mountain-born; Bk. 10. 9. --(जः) an elephant. --जा, --नंदिनी epithets of Pārvatī. --पतिः {1} the Himālaya mountain. {2} the moon (as the lord of plants and herbs). --भिद् m. {1} an axe. {2} an epithet of Indra. {3} a crow. --मूर्धन् m. the crest or brow of a mountain. --रंध्रकरः an epithet of Kārtikeya; R. 9. 2. --वाहनः an epithet of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0605-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नग पु० न गच्छति गम--ड “नगोऽप्राणिषु” पा० नञो न नलोपः । १ पर्वते २ वृक्षे च अमरः । “नगजा नगजा दयिता दयिताः” भट्टिः “नगाह्वयो नाम नगारिसूनुः” भा० वि० ३९ अ० । अप्राणिष्वित्युक्तेः अगो वृश्चिकः शीते- नेत्यादौ नलोपः इति बोध्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3936,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नगः, पुं, (न गच्छतीति । न + गम् + डः । यद्वा, दह्यते इति । दह + “दहेर्गो लोपो दश्च नः ।” उणां । ५ । ६१ । इति गः । धातोरन्तलोपः । दस्य च नः ।) पर्व्वतः । (यथा, कुमारे । ७ । ७२ । “नवे दुकूले च नगोपनीतं प्रत्यग्रहीत् सर्व्वममन्त्रवर्ज्जम् ॥”) वृक्षः । इत्यमरः । ३ । ३ । १९ ॥ (यथा, महा- भारते । १ । ४३ । ६ । “तं दग्ध्वा स नगं नागः कश्यपं पुनरब्रवीत् । कुरु यत्नं द्बिजश्रेष्ठ ! जीवयैनं वनस्पतिम् ॥” स्थावरमात्रम् । यथा, विष्णुपुराणे । १ । ५ । ६ । “मुख्या नगा यतश्चोक्ता मुख्यसर्गस्ततस्त्वयम् ।” “नगाः स्थावराः ।” इति तट्टीकायां स्वामी ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-816-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नग" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें