🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:39:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लज्जा
lajjā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लज्जा संज्ञा स्त्री॰ [स़ं॰] [वि॰ लज्जित]
१. अंतःकरण की वह अवस्था जिसमें स्वभावतः अथवा अपने किसी भद्दे या बुरे आचरण की भावना के कारण वसरों के सामने वृत्तियाँ संकुचित हो जाती हैं, चेप्टा मंद पड़ जाती है, मुँह से, शव्द नहीं निकलता सिर नीचा हो जाता है और सामने ताका नहीं जाता । लाज । शर्म । हया । पर्या॰—ह्नी । त्रपा । व्रीड़ा । मंदास्य । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । मुहा॰—(किसी बात की) लज्जा करना=किसी वात की बड़ाई की रक्षा का ध्यान करना । मर्यादा का विचार करना । इज्जत का ख्याल करना ।—जैसे,—अपने कुल की लज्जा करा ।
२. मान मर्यादा । पत । इज्जत । जैसे,—भगवान् लज्जा रखे । क्रि॰ प्र॰—रखना ।
३. लज्जालु लता । लजाधुर का पौधा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लज्जा f. See below.
लज्जा f. shame, modesty, bashfulness, embarrassment (also Shame personified as the wife of Dharma and mother of Vinaya), MBh.; Kāv. &c.
the sensitive plant, Mimosa Pudica, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (895,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लज्जा [लज्ज् भावे अ] 1 Shame, [] कामातुराणां न भयं न लज्जा Subhāṣ.; विहाय लज्जां R. 2. 40; Ku. 1. 48. --2 Bashfulness, modesty; शृंगारलज्जां निरूपयति Ś. 1; Ku. 3. 7; R. 7. 25; लज्जे त्वं मज्ज सिंधौ Subhāṣ. --3 N. of the sensitive plant. --Comp. --अन्वित a. modest, bashful. --आवह, --कर a. (रा or री f.) causing shame, shameful, disgraceful, ignominious; Pt. 5. 10. --शील a. bashful, modest. --रहित, --शून्य, --हीन, a. shameless, impudent, immodest.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0923-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लज्जा स्त्री लस्ज भावे अ । अकृत्यप्रवृत्तौ परदर्शने दुष्टत्व- धिया ततो निवृत्तिसाधने चित्तवृत्तिभेदे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4821,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लज्जा, स्त्री, (लज्जनमिति । लस्ज व्रीडने + “गुरोञ्च हलः ।” ३ । ३ । १०३ । इति अः । टाप् ।) अन्तःकरणवृत्तिविशेषः । इति नागोजीभट्टः ॥ अकर्त्तव्ये कर्म्मणि परज्ञान- भयम् । लाज् इति भाषा । तत्पर्य्यायः । मन्दाक्षम् २ ह्रीः २ त्रपा ४ व्रीडा ५ । सा अन्यतश्चेत् अपत्रपा ६ । इत्यमरः ॥ मन्दा- स्यम् ७ लज्या ८ व्रीडः ९ व्रीडनम् १० । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, कुमारे । १ । ४८ । “लज्जा तिरश्चां यदि चेतसि स्या- दसंशयं पर्व्वतराजपुत्त्र्याः । तं केशपाशं प्रसमीक्ष्य कुर्य्यु- र्बालप्रियत्वं शिथिलं चमर्य्यः ॥”) लज्जालुः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-203-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लज्जा" आता है (32)
ह्री लज्जा । व्रीड़ा । शर्मं । हया । संकोचत्रपा लज्जा । लाज । शर्म । हयाह्रीका लज्जा । लज्जाशीलता । हयाव्रीडा लज्जा । शरममंदाक्ष लज्जा । शर्मनटांतिका लज्जा । शरम । विशेष—लज्जा होने से नाट्य नहीं हो सकता, इसलिये इसे 'नटां…वैलक्ष्य लज्जा । संकोच । शर्मह्लीका लज्जा । शर्मह्रणिया ह्रणीया संज्ञा स्त्री॰ १, लज्जा । ब्रीड़ापत्रपा लज्जा । संकोचह्रीति लज्जा । शर्म । हया । संकोचअपत्रपण लज्जा । संकोचशरम लज्जा । हया । गैरत । क्रि॰ प्र॰—आना ।—करना ।—रखना ।—होना । मुहा॰—शरम स…गैरत लज्जा । शर्म हयाकायली † संज्ञा स्त्री॰ ग्लानि । लज्जाव्रील लज्जा । शरमआकुंठन गुठला होना । कुंद होना । लज्जा । शर्मपत पु † संज्ञा पुं॰ऋतीया घृणासंकोच सिकुड़ने की क्रिया । खिचाव । तनाव । जैसे, अंगसंकोच, गात्रसंकोचदमनी एक प्रकार का क्षुप, जिसे अग्निदमनी कहते हैंशालीनता शालीन होने का भाव या धर्मखीस पु वि॰ नष्ट । बरबाद ।— सती मरनु सुनि संमुगन, लगे करन मख खीस ।—मानस, १ …झपक उतना समय जितना पलक गिरने में लगता है । बहुत थोड़ा समयदहक आग दहकने की क्रिया । धधक । दाहरशक किसी दूसरे को अच्छी दशा में देखकर होनेवाली जलन या कुढ़न । ईर्ष्या । डा…खिसी पु संज्ञा स्त्री॰हिजाब आड़ । ओट । परदासकुचाई पु संज्ञा स्त्री॰ संकुचित होने का भावकामज्वर वैधक के अनुसार एक प्रकार का ज्वर जो स्त्रियों और पुरुषों को अखंड ब्रह्…तकल्लुफ शिष्टाचार । दिखावा । दिखाने के लिये कष्ट उठाकर कोई काम करनाशरमसारी शरमिंदा होने का भाव या क्रिया
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें