🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:31:52 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ह्री
hrī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ह्री संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. लज्जा । व्रीड़ा । शर्मं । हया । संकोच ।
२. लज्जायुक्त होने का भाव । शर्मिंदगी (को॰) ।
३. दक्ष प्रजापति की कन्या जो धर्म की पत्नी मानी जाती है ।
४. जैनों के अनुसार महामद्म नामक सरोबर की देवी का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ह्री cl. 3. P. (Dhātup. xxv, 3) जिह्रेति (जिह्रियत्, MaitrS.; pf. जिह्राय, Ragh.; जिह्रयां-चकार, ˚याम्-आस, Gr.; aor. अह्रैषीत्, ib.; Prec. ह्रीयात्, ib.; p. ह्रयाण, See अ-ह्र्˚; fut. ह्रेता, ह्रेष्यति Gr.), to feel shame, blush, be bashful or modest, be ashamed of any one (gen.) or anything (abl.), Kāv.; Kathās. : Caus. ह्रेपयति (aor. अजिह्रिपत्), to make ashamed, cause to blush, confound, put to shame (also fig. = ‘surpass, excel’), ib. : Desid. जिह्रीषति Gr.: Intens. जेह्रीयते (p. ˚यमाण, SaddhP.), जेह्रयीति, जेह्रेति, to be greatly ashamed, ib.
2. ह्री f. shame, modesty, shyness, timidity (also personified as daughter of Dakṣa and wife of Dharma), VS.; &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1307,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ह्री {c3c} P. (जिह्रेति, ह्रीण --ह्रीत) 1 To blush, be modest. --2 To be ashamed (used by itself or with abl. or gen.); जिह्रेम्यार्यपुत्रेण सह गुरुसमीपं गंतुं Ś. 7. 6; अन्योन्यस्यापि जिह्रीमः किं पुनः सहवासिनां Ki. 11. 58; R. 15. 44; 17. 73; Bk. 3. 53; 5. 102; 6. 132. --Caus. (ह्रेपयति-ते) To put to shame (fig. also); cause to blush, make ashamed; सकौस्तुभं ह्रेपयतीव कृष्णं R. 6. 49; ह्रोपिता हि बहवो नरेश्वराः 11. 40; किं वा जात्या स्वामिनो ह्रेपयंति Śi. 18. 23; Ki. 11. 64; 13. 41; Ve. 1. 17.
ह्री f. 1 Shame; रतेरपि ह्रीपदमादधाना Ku. 3. 57; दारिद्र्याद् ह्रियमेति ह्रीपरिगतः प्रभ्रश्यते तेजसः Mk. 1. 14; R. 4. 80. --2 Bashfulness, modesty; ह्रीसन्नकंठी कथमप्युवाच Ku. 7. 85. --Comp. --जित, --मूढ a. overcome or confounded by shame; ह्रीमूढानां भवति विरलप्रेरणा चूर्णमुष्टिः Me. 68. --निरासः shamelessness. --यंत्रणा the constraint of bashfulness; R. 7. 23.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1177-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ह्री लज्जायां जु० प० अक० अनिट् । जिह्रेति अह्रैषीत् । णिचि ह्रेपयति ते ।
ह्री स्त्री ह्री--सम्प० भावे क्विप् । लज्जायाम् अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5440,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ह्री, लि लज्जे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (ह्वा०- पर०-अक०-अनिट् ।) लि, जिह्रेति नीच- सङ्गत्या यः । इति दुर्गादासः ॥
ह्री, स्त्री, (ह्री लज्जायां + सम्पदादित्वात् क्विप्) लज्जा । इत्यमरः । १ । ७ । २३ ॥ (यथा, मार्कण्डेयपुराणे । १२९ । २२ । “नाहं तात ! करिष्यामि पृथिव्याः परिपालनम् । नापैति ह्रीर्मे मनसो राज्येऽन्यं त्वं नियोजय ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-554-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें