🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:55:29 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संकोच
saṃkoca
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संकोच संज्ञा पुं॰ [सं॰ सङ्कोच]
१. सिकुड़ने की क्रिया । खिचाव । तनाव । जैसे, अंगसंकोच, गात्रसंकोच ।
२. लज्जा । शर्म ।
३. भय ।
४. आगा पीछा । पसोपेश । हिचकिचाहट ।
५. कभी ।
६. एक प्रकार की मछली ।
७. केसर । कुमकुम ।
८. एक अलंकार जिसमें 'विकास अलंकार' से विरुद्ध वर्णन होता है या किसी वस्तु का अतिशय संकोच वर्णन किया जाता है ।
९. बहुत सी बातों को थोड़े में कहना ।
१०. बंद होना । मुँदना । जैसे, कमलसंकोच, नेत्रसंकोच (को॰) ।
११. शुष्क होना । सूखना । उ॰—जलसंकोच विकल भइ मीना ।—मानस, ४ । २० ।
१२. बंधन । बंध (को॰) । झुकना । नम्र होना (को॰) । यौं॰—संकोचकारी = (१) नम्र होनेवाला । (२) लज्जालु । शरमीला । संकोचपत्रक । संकोचपिशुन । संकोचरेखा = सिकुड़न की रेंखा । झुरीं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-कोच m. contraction, shrinking together, compression, MBh.; Kāv. &c.
shutting up, closing (of the eyes), Sāh.
crouching down, cowering, humbling one's self, shyness, fear (acc. with √ कृ, ‘to become shy or modest’), Hariv.
abridgment, diminution, limitation, restriction, Śaṃk.; Sarvad.
drying up (of a lake), Kāv.
binding, tying, L.
a sort of skate fish, L.
N. of an Asura, MBh.
सं-कोच n. saffron, L.
सं-कोच &c. See सं-√ कुच्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1126,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संकोचः 1 Contraction, shrinking up. --2 Abridgment, diminution, compression. --3 Terror, fear. --4 Shutting up, closing. --5 Binding. --6 A kind of skate-fish. --चं Saffron. --Comp. --पिशुनं saffron.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1077-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्कोच पु० सम् + कुच--घञ् । बहुविषयकवाक्यस्याल्पविषय- कतया १ व्यवस्थापने सामान्यशब्दस्य २ विशेषपरतायाम् श्राद्धवि० ३ जडीभावे ४ बोधे ५ बन्धे च मेदि० । सम् + कुच--अच् । ६ मत्स्यभेदे पुंस्त्री० मेदि० स्त्रियां ङीष् । ७ कुङ्कुमे न० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5195,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्कोचं, क्ली, सङ्कुचतीति । सं + कुच् + अच् ।) कुङ्कुमम् । इत्यमरः ॥
सङ्कोचः, पुं, (संकुचतीति । सं + कुच् + अच् ।) मत्स्यभेदः । (सं + कुच्भावे घञ् ।) बन्धः । इति मेदिनी ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ९० । ६५ । “निनाय च निशामिन्दुविषमामब्जिनीव ताम् बद्धमोहालिपटले हृदि सङ्कोचमेत्य सा ॥”) बहुविषयक-वाक्यार्थादेरल्पविषय-स्थापनम् । यथा, सामान्यशब्दार्थस्य विशेषनिष्ठत्वं सङ्कोचः इति श्राद्धविवेकः ॥ रोधः । जडीभाव इत्यर्थः । यथा, -- “यस्मिन् प्रमुदिते राज्ञि तमः सङ्कोचति क्षितौ ॥” इति कविकल्पद्रुमटीकायां दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-213-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संकोच" आता है (22)
ह्री लज्जा । व्रीड़ा । शर्मं । हया । संकोचआकुंचन सिकुड़ना । बटुरना । सिमटना । संकोचवैलक्ष्य लज्जा । संकोच । शर्मपत्रपा लज्जा । संकोचह्रीति लज्जा । शर्म । हया । संकोचअपत्रपण लज्जा । संकोचतंगी तंग या सँकरे होने का भाव । संकी— णँता । संकोचमुरौवत शील । संकोच । लिहाज । मुहा॰—मुरौवत तोड़ना = रुखाई का व्यवहार करना । शी…निरायत्व संकोच । ह्नस्वता । छोटाईनार गला । गरदन । ग्रीवा । मुहा॰—नार नवाना =(१) गरदन झुकाना । सिर नीचे की ओ…सहम डर । भय । खौफ । मुहा॰—सहम चढ़ना = डर होना । भय होनाअटक रोक । रुकावट । अड़- चन । विघ्न । बाधा । उलझनशरम लज्जा । हया । गैरत । क्रि॰ प्र॰—आना ।—करना ।—रखना ।—होना । मुहा॰—शरम स…कानि लोकलज्जा । मर्यादा का ध्यानकेवा कमल कलीसटपट सिपपिटाने की क्रिया । चकपकाहटहिजाब आड़ । ओट । परदाकिल्लत कमी । न्यूनताखिफ्फत न्यूनता । कमीसकुचाई पु संज्ञा स्त्री॰ संकुचित होने का भावतकल्लुफ शिष्टाचार । दिखावा । दिखाने के लिये कष्ट उठाकर कोई काम करनामुलाहजा निरीक्षण । देखभाल । मुआयना
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें