🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:03:41 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नार
nāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नार १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ नाल, नाड़]
१. गला । गरदन । ग्रीवा । मुहा॰—नार नवाना =(१) गरदन झुकाना । सिर नीचे की ओर करना । (२) लज्जा, चिंता, संकोच, मान आदि के कारण सामने न ताकना । दृष्टि नीची करना । लज्जित होने, चिंता करने या रूठने का भाव प्रकट करना । उ॰—समुझि निज अपराध करनी नार नावति नीचि । बहुत दिन तें बरति है कै आखि दीजै सींधि ।—सूर (शब्द॰) । नार नींचो करना = दे॰ 'नार नवाना' । उ॰—मान मनायो राधा प्यारी ।....कत ह्वै रही नार नीची करि देखत लोचन झूले । सूर (शब्द॰) ।
२. जुलाहों की ढरकी । नाल । ३, पु कमल की डंडी । मृणाल की नाल । उ॰—बरनौं गीवँ कूज कै रीसी । कंज नार जनु लागेउ सीसी ।—जायसी ग्रं॰, (गुप्त), पृ॰ १९२ ।
नार † २ संज्ञा पुं॰
१. उल्व नाल । आँवल नाल । वह गर्भस्थ सूत्र जिससे जन्म से पूर्व गर्भस्थ शिशु बँधा रहता है । वि॰ दे॰ नाल२ । यौ॰—नाद्द बेवार ।
२. नाला ।
३. बहुत मोटा रस्सा ।
४. सूत की डोरी जिससे स्त्रियाँ घाँघरा कसती हैं अथवा कहीं कहीं धोती की चुनन बाँधती हैं । नारा । नाला ।
५. जुबा जोड़ने की रस्सी या तस्मा ।
६. चरने के लिये जानेवाले चौपायों का झुंड ।
नार † ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ नारी] दे॰ नारी ।
नार ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नरसमूह । मनुष्यों की भीड़ ।
२. तुरंत का जनमा हुआ गाय का बछड़ा ।
३. जल । पानी । उ॰— हम घट बिरह दून कै दहा । लोयन नार समुँद होइ बहा ।— चित्रा॰, पृ॰ १७१ ।
४. सोंठ । शुंठी ।
नार ५ वि॰
१. नरसंबंधी । मनुष्यसंबंधी ।
२. परमात्मासंबंधी ।
नार ६ संज्ञा पुं॰ [फा॰] अनार [को॰] ।
नार ७ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰]
१. आग । अग्नि । उ॰—भसम होवे एक दिन में धर दुख की नार ।—दक्खिनी॰, पृ॰ १४० ।
२. नरक (को॰) ।
नार बेवार † संज्ञा पुं॰ [हिं॰ नार + सं॰ बिवार (= फैलाव)] आँवला नाल । नाल और खेड़ी आदि । नारापोटी । उ॰—नार बेवार समेत उठावा । लै वसुदेव चले तम छावा ।—विश्राम (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नार mf(ई)n. (fr. नर) relating to or proceeding from men, human, mortal, Mn.; Kāv.
spiritual (?), W.
नार m. a man, TĀr. (v.l.)
नार m. (pl.) water (also sg. n. and f(आ). , L.), Mn. i, 10 (prob. invented to explain नारायण)
नार m. = नारायण, L.
a calf, L.
नार n. a multitude of men, L.
dry ginger, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (536,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नार a. (री f.) [नरस्येदं-अण्] 1 Human, mortal. --2 Spiritual. --रः 1 A calf. --2 Water (said to be f. also; cf. Ms. 1. 10). --रं 1 A multitude or assemblage of men. --2 Dry ginger. --Comp. --कीटः a deceiver, (disappointing expectations raised by himself.) --जीवनं gold.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0615-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नार त्रि० नरस्येदम् अण् । १ नरसम्बन्धिनि २ परमात्मसम्ब- न्धिनि च “नारं स्पृष्ट्वा तु सस्नेहं सचेलं जलमावि- शेत्” स्मृतिः नरशब्दे उदा० दृश्यम् । ३ जले “आपो नारा इति प्रोक्ताः आपौ वै नरसूनवः” मनुः । आर्ष- त्वात् ङीपोऽभावः । लोके स्त्रियां ङीब नारी इत्येव । ४ तर्णके बालके च मेदि० । नराणां समूहः अण् । ५ नरसमूहे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4043,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नारं, क्ली, (नराणां समूहः । नर + समूहे अण् ।) नरसमूहः । इति व्याकरणम् ॥ (नर- स्येदमिति । नर + “तस्येदम् ।” ४ । ३ । १२० । इत्यण् ।) नरसम्बन्धिनि, त्रि । यथा, -- “मलमूत्रपुरीषास्थिनिर्गतं ह्यशुचि स्मृतम् । नारं स्पृष्ट्वा तु सस्नेहं सचेलो जलमाविशेत् ॥” इति सामान्यनिरुक्तौ जगदीशधृतस्मृतिवचनम् ॥
नारः, पुं, (नरस्यायमिति । ब्रर + अण् ।) तर्णकः । जलम् । इति मेदिनी । रे, ५३ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-864-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नार" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें