🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:30:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नारी
nārī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नारी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. स्त्री । औरत ।
२. तीन गुरु वर्णों की एक वृत्ति । जैसे—माधो ने । दी तारी । गोपों की । है नारी ।
नारी २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ नाडि] पानी के किनीरे रहनेवाली एक चिड़िया जिसके पैर ललाई लिए भूरे होते हैं । पीठ और पूँछ भी भूरी होती है ।
नारी ३ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ नार]
१. वह रस्सी जिससे जुए में हल बाँधते हैं । नार ।
२. रथ और अश्व को युक्त करने वाली रज्जु या चमड़े का तस्मा । उ॰—सुंदर रथ न चलै बिन नारी ।—सुंदर॰, भा॰ १, पृ॰ ३५३ ।
नारी पु † ४ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ नाड़ी] दे॰ नाड़ी ।
नारी पु † ५ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰] दे॰ नाली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नारी (ई), f., see नारी
नारी f. (of ˚र, q.v.) a woman, a wife (in older language also नारि), RV. &c. &c.
a female or any object regarded as feminine, VS.; TĀr.
sacrifice, Naigh.
N. of a daughter of Meru, BhP.
of 2 kinds of metre, Col.
नारी , f. See above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (536,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नारी [नॄ-नर-वा जातौ ङीष् नि˚] A woman; अर्थतः पुरुषो नारी या नारी र्साथतः पुमान् Mk. 3. 27. --Comp. --तरंगकः {1} a paramour. {2} a libertine. --दूषणं a woman's vice, (they are: --पानं दुर्जनसंसर्गः पत्या च विरहोऽटनम् । स्वप्नोऽन्यगृहवासश्च नारीणां दूषणानि षट् Ms. 9. 13). --प्रसंगः lechery, libertinism. --रत्नं a jewel of a woman, an excellent woman.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0616-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नारी स्त्री नरजातिः स्त्री नृ + नर + वा जातौ ङीष् नि० । १ नरजातिस्त्रियां तद्भेदा रतिमञ्जर्य्यामुक्ता यथा “पद्मिनी चित्रिणी चैव शङ्खिनी हस्तिनी तथा । चतस्रो जातयो नार्य्या रतौ ज्ञेया विशेषतः” अन्यथाऽपि त्रिधा “योषि- तस्त्रिविधा ब्रह्मन् गृहिणां मूढचेतसाम् । साध्वी भोग्या च कुलटा ताः सर्वाः स्वार्थतत्पराः । परलोकभयात् साध्वी तथेह यशसेऽर्थतः । कामस्नेहाच्च कुरुते भर्त्तुः सेवाञ्च सन्ततम् । भोग्या भोगार्थिनी शश्वत् काम- स्नेहेऽथ केवलम् । कुरुते पतिसेवाञ्च न च भोगा दृते क्षणम् । वस्त्रालङ्कारसम्भोगं सुस्निग्धाहारमुत्त मम् । यावत् प्राप्नोति सा भोग्या तावच्च वशगा प्रिया । कुलाङ्गारसमा नारी कुलटा कुलनाशिनी । कपटात् कुरुते सेवां स्वामिनो न च भक्तितः । सदा पुंयोगमा शंसुर्मनसा मदनातुरा । आहारादधिकं जारं प्रार्थयन्ती नवं नवम् । जारार्थे स्वपतिं तात! हन्तुमिच्छति पुं- श्चली । तस्यां यो विश्वमेन्मूढो जीवनं तस्य निष्फलम् । कथिता योषितः सर्वा उत्तमाधममध्यमाः । स्वात्मारामा विजानन्ति मनसा ता न पण्डिताः” ब्रह्मवै० ब्रह्म० ख० २३ अ० । गुरुत्रयपादके छन्दोभेदे “मो नारी” वृ० र०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4048,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नारी" आता है (28)
जोषा नारी । स्त्रीयोषा नारी । स्त्री । औरतयोषित् नारी । स्त्रीस्त्री नारी । औरत । जैसे,—लज्जाशीलता स्त्री जाति का आभुषण हैसीमंतिनी नारी । विशेष—स्त्रियाँ माँग निकालती हैं, इससे उन्हें सीमंतिनी कहते हैंरमणी नारी । स्त्रीवर्णिनी नारीअबला नारीमहीला औरत । नारी । महिलामानवी नारी । औरतजोषिता नारी । औरतप्रिया नारी । स्त्रीयोषिता नारी । औरतसुभ्रु नारी । स्त्री । औरतपुरुषी नारी । स्त्रीतीय पु संज्ञा स्त्री॰ स्त्री । औरत । नारीवामि नारीरमणया नारी । स्त्री । औरतसीमतनी पु संज्ञा स्त्री॰ स्त्री । नारी । सीमंतिनीसुध्युपास्या औरत । नारी । स्त्रीजनि उत्पति । जन्म । पैदाइशवशा वंध्या स्त्री । बाँझमालु एक संकर जाति । दे॰ 'माल्ल—१'जोषिका कलियों का स्तबक या गुच्छासुनयना राजा जनक की पत्नीप्रतीपदर्शिनी देखते ही मुँह फेर लेनेवाली नई स्त्री या नववधूनाधा वह रस्सी या चमडे़ की पट्टी जिससे हल या कोल्हू की हरिस जुए में बाँधी जा…शतपत्रा दूब । दूर्वा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें