🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:43:39 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्त्री
strī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वासिता (3.3.82) हथिनी
पयोधर (3.3.172) बादल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्त्री १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. नारी । औरत । जैसे,—लज्जाशीलता स्त्री जाति का आभुषण है ।
२. पत्नी । जोरू । जैसे,—वह अपनी स्त्री और बाल बच्चों के साथ आया है ।
३. मादा । जैसे,—स्त्री पशु ।
४. सफेद च्यूँटी ।
५. प्रियंगु लता ।
६. एक वृत्त का नाम जिसमें दो गुरु होते हैं । उसका दूसरा नाम 'कामा' है । उ॰— गंगा धावो कामा पावो ।
७. व्याकरण में स्त्रीलिंग या स्त्रीलिंग- बोधक कोई शब्द (को॰) ।
स्त्री २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ स्तरी] दे॰ इस्तिरी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्त्री f. (perhaps for सूत्री, or सोत्री, ‘bearer of children’, fr. √ 2. सू; accord. to some connected with Lat. sator; nom. स्त्री; acc. in later language also स्त्रीम् and स्त्रीस् pl.) a woman, female, wife, RV. &c. &c.
the female of any animal (e.g. शाखा-मृग-स्त्री, ‘a female monkey’), ŚBr.; MBh.
a white ant, L.
the Priyaṅgu plant, L.
(in gram.) the feminine gender, Nir.; ŚBr. &c.
a kind of metre, Col.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1260,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्त्री 1 A woman. --2 A female of any animal; गजस्त्री, हरिणस्त्री &c.; Ś. 5. 22. --3 A wife; स्त्रीणां भर्ता धर्मदाराश्च पुंसां Māl. 6. 18; Me. 28. --4 The feminine gender, or a word used in that gender; आपः स्त्रीभूम्नि Ak. --Comp. --अगारः --रं a harem, the women's apartments. --अव्यक्षः a chamberlain. --अभिगमनं sexual intercourse. --आजीवः {1} one who lives by his wife. {2} one who lives by keeping women for prostitution. --कामः {1} desire of intercourse with women, fondness for women. {2} desire of a wife. --कार्यं {1} the business of women. {2} attendance on women or women's apartments. --कुमारं a woman and child. --कुसुमं menses, the menstrual excretion in women. --क्षीरं mother's milk; Ms. 5. 9. --ग a. cohabiting with women. --गवी a milch-cow. --गुरुः a female Guru or priestess. --गृहं = स्त्र्यगार q. v. --घोषः dawn, daybreak. --घ्नः the murderer of a woman. --चरितं-त्रं the doings of women. --चिह्नं {1} any mark or characteristic of the female sex. {2} the female organ, vulva. --चौरः a seducer of women, libertine. --जननी a woman who brings forth only daughters. --जातिः f. womankind, female sex. --जितः a hen-pecked husband; स्त्रीजितस्पर्शमात्रेण सर्वं पुण्यं विनश्यति Śabdak; Ms. 4. 217. --धनं a woman's private property over which she exercises independent control; it is of six kinds: --अध्यग्न्यध्यावहनिकं दत्तं च प्रीतिकर्मणि । भ्रातृमातृपितृप्राप्तं षड्विधं स्त्रीधनं स्मृतम् ॥; or according to others: --पितृमातृपतिभ्रातृदत्तमध्यग्न्युपायनम् । आधिपेदनिकाद्यं च स्त्रीधनं परिकीर्तितम्; see also अन्वाधेयं, बंधुदत्तं, यौतकं, सौदायिकं, शुल्कं, पारिणाय्यं, लावण्यार्जितं, and पादवंदनिकं. --धर्मः {1} the duty of a woman or wife. {2} the laws concerning women. {3} menstruation. --धर्मिणी a woman in her courses. --धवः a man. --ध्वजः the female of any animal. --नाथ a. one protected by a woman. --निबंधनं a woman's peculiar sphere of action or province; domestic duty, house [] wifery. --पण्योपजीविन् m. see स्त्र्याजीव above. --परः a woman-lover, lecher, libertine. --पिशाची a fiendlike wife. --पुंसौ m. du. {1} wife and husband. {2} male and female; Ku. 2. 7. --पुंसलक्षणा a hermaphrodite. --पुंधर्मः the law regulating the duties of man and wife. --प्रत्ययः a feminine affix (in gram.). --प्रसंगः (excessive) intercourse with women. --प्रसूः f. a woman who brings forth only daughters; Y. 1. 73. --प्रिय a. loved by women. --(यः) the mango tree. --बाध्यः one who suffers himself to be troubled by a woman. --बुद्धिः f. {1} the female understanding. {2} the counsel of a woman, female advice. --भोगः sexual intercourse. --मंत्रः a female stratagem, woman's counsel. --मुखपः the Aśoka tree. --यंत्रं a machine-like woman, machine in the form of a woman; स्त्रीयंत्रं केन लोके विषममृतमयं धर्मनाशाय सृष्टं Pt. 1. 191. --रंजनं betel. --रत्नं {1} an excellent woman; स्त्रीरत्नेषु ममोर्वशी प्रियतमा यूथे तवेयं वशा V. 4. 25. {2} N. of Lakṣmī. --राज्यं the kingdom of women. --लिंगं {1} the feminine gender (in gram.) {2} any mark of the female sex (as breast &c.). {3} the female organ. --वशः submissiveness to a wife, subjection to women. --विधेय a. governed by a wife, uxorious; R. 19. 4. --विवाहः contracting marriage with a woman. --संसर्गः female company. --संस्थान a. having a female shape; Ś. 5. 30 --संगः attachment to women, or intercourse with women. --संग्रहणं {1} the act of embracing a woman (improperly). {2} adultery, seduction. --सभं an assembly of women. --संबंधः {1} matrimonial alliance with a woman. {2} connection by marriage. {3} relation to women. --स्वभावः {1} the nature of women. {2} a eunuch. --हत्या the murder of a woman. --हरणं {1} the forcible abduction of women. {2} rape. --हारिन् m. a ravisher or seducer (of women).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1146-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्त्री स्त्री स्तु--ड्रट् । योषिति नार्य्याम् अमरः । तद्भेदादिकं रतिम० उक्तं यथा “पद्मिनी चित्रिणी चैव शङ्खिनी हस्तिनी तथा । शशो भृगीवृषोऽश्वश्च स्त्रीपुंसोर्जातिलक्षणम् । भवति कमल- नेत्रा नासिकाक्षुद्ररन्ध्रा अविरलकुचयुग्या चारुकेशी कृशाङ्गी । मृदुवचनसुशीला गीतवाद्यानुरक्ता सकल- तनुसुवेशा पद्मनी १ पद्मगन्धा । भवति रतिरसज्ञा नाति- खुर्वा न दीर्घा तिलकुसुमसुनासा स्निग्धनीलोत्पलाक्षी । घनकठिनकुचाद्या सुन्दरो बद्धलीला सकलगुणसमेता चित्रिणी २ चित्रवक्त्रा । दीर्घातिदीर्घनयना वरसुन्दरी या कामोपभोगरसिका गुणशीलयुक्ता । रेखात्रयेण च विभूषितकण्ठदेशा सम्भोगकेलरसिका किल शङ्खिनी ३ सा । स्थूलाधरा स्थूलनितम्बभागा स्थलाङ्गुली स्थू- लकुचा सुशीला । कामोत्सुका गाढरतिप्रिया या नितम्बखर्वा करिणी ४ मता सा । शशके पद्मिनी तुष्टा चित्रिणी रमते मृगे । वृषभे शङ्खिनी तुष्टा हस्तिनी रमते हये । पद्मिनी पद्मगन्धा च मीनगन्धा च चित्रिणी । शङ्खिनी क्षारगन्धा च मदगन्धा च हास्तनी । बाला च तरुणी प्रौढा वृद्धा भवति ना- यिणा । गुणयोगेन रन्तव्या नारो वश्या भवेत् तदा । [] आ षोडशाद् भवेद् बाला तरुणी त्रिंशका मता । पञ्चपञ्चाशका प्रौढा भवेद्वृद्धा ततः परम् । फलमूला- दिभिर्बाला तरुणी रतियोगतः । प्रेमदानादिभिः प्रौढा वृद्धा च दृढताडनात् । बाला तु प्राणदा प्रोक्ता तरुणी प्राणहारिणी । प्रौढा करोति वृद्धत्वं वृद्धा मरणमादिशेत् । अङ्गष्ठे चरणे च गुल्फनिलये जातु- द्वये वस्तिके नाभौ वक्षसि जङ्घयोर्निगदिता कण्ठे कपोलेऽधरे । नेत्रे कर्णयुगे ललाटफलके मौलौ च वामभ्रुवामूर्द्धाधश्चलनक्रमेण कथिता चान्द्री कला पक्षयोः । सीमन्ते नयनेऽघरे च गलके वक्षस्तटे चूचुके नाभौ श्रोणितटे मनोभवगृहे जङ्घातटे गण्डके । गुलफे पादतले तदङ्गुलितटेऽङ्गुष्ठे च तिष्ठ- त्यसौ वृद्धिक्षीणतया समं शशिकला पक्षद्वयोर्योषिताम् । शुक्लपक्षे वसेद्वामे पादाङ्गुलिकनिष्ठके । शुक्लप्रतिपदादौ च कृष्णे चाधः प्रलम्बते । पुंसूः सव्ये स्त्रियोऽवामे शुक्ले, कृष्णे विपर्य्ययः । एतानि कामस्थानानि ज्ञेयानि नागरैः सदा । वलयुक्ता यदा नारी विप- रीतरतिर्भवेत् । सञ्चाल्य तु कलास्थानं रन्तव्या कामिनी तदा । नेत्रे कक्षे कपोले च हृदि पार्श्व- द्वयेऽपि च । ग्रीवायां नाभिदेशे च कामी चुम्बति कामिनीम् । मुखे जङ्घे नितम्बे च जघने मदना- लये । स्तनयुग्मे सदा प्रीतः कानी चुम्बति कामिनीम् । प्रेम्णा स्त्रियं समालिङ्ग्य शीत्कारं सुखचुम्बनम् । कण्ठासक्तं पुनः कृत्वा गाढालिङ्गनमाचरेत् । विधृत्य हस्तौ जघनोपविष्टः शीत्कृत्य वक्त्रे च मुदा प्रचुम्ब्य । भगे च लिङ्गं स्तनमर्दनञ्च दत्त्वापि कृत्वा प्ररमेच्च कामी । केतक्यग्रनखं कृत्वा नखांस्त्रीन् पञ्च चैव वा । पृष्ठे च जघने योनौ दत्त्वा कामी रमेत् स्त्रियम् । नखरोमाञ्चितं कृत्वा दन्तेनाधरपीडनम् । ग्रीवामा- कृव्य यत्नेन योनौ लिङ्गेन ताडनम् । लिङ्गप्रवेशन कृत्वा धृत्वा गाढप्रयोगतः । पार्श्वद्वयेन सम्पीद्ध्य निस्पृहं ताडयेद्भगम् । समालिङ्ग्य स्त्रियं गाढं स्तनयुग्मे च मर्दनम् । योनौ नाभौ च संमर्द्य निष्ठुरं लिङ्ग- ताडनम् । केशं करेण संगृह्य दृढं सन्ताडयेद्भ- गम् । वदने चुम्बनं कृत्वा भगं हस्तेन मर्दयेत् । कुचं करेण संमर्द्य पीडयेदधरं दृढंम् । रसेन पद्मवन्धेन पद्मनीरतिमादिशेत् । शीत्कारं चुम्बनं पीडा गले हस्ते च चुम्बनम् । क्षणे क्षणे स्तने हस्तं चित्रणीरति- [] मादिशेत् । स्त्रीपुंसयोस्तथान्योन्यं भगे लिङ्गे च चुम्बनम् । रमणन्तु तथा गाढं शङ्खिणी रतिमादि शेत् । केशं करेण संनृह्य सदृढं गजवन्धनम् । भगं करेण सन्ताड्य हस्तिनीरतिमादिशेत् । कूर्मपृष्ठं गजस्कन
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्त्री" आता है (54)
वशा वंध्या स्त्री । बाँझजोषा नारी । स्त्रीयोषा नारी । स्त्री । औरतभार्या पत्नी । जाया । जोरु । स्त्रीयोषित् नारी । स्त्रीरमणी नारी । स्त्रीअमंत्र जो वेदमंत्रों का अधिकारी न हो । जैसे, स्त्री, शूद्र आदिसहधर्मिणी पत्नी । स्त्रीदयिता प्रियतमा । पत्नी । स्त्रीमेहना महिला । स्त्रीप्रिया नारी । स्त्रीललनिका ललना । स्त्री । साधारण स्त्रीसुभ्रु नारी । स्त्री । औरतपुरुषी नारी । स्त्रीसहजानि पत्नी । स्त्री । जोरूपाणिप्रणयिनी पत्नी । स्त्रीबो पत्नी । स्त्रीजोइ पु † संज्ञा स्त्री॰ जोरु । पत्नी । भार्या । स्त्रीजोय † संज्ञा स्त्री॰ जोरू । स्त्री । पत्नीतिह पु संज्ञा स्त्री॰ तिया । स्त्रीनिसा पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ संतोष । तृप्तिबीबी कुलवधू । कुलीन स्त्रीबैयर पु † संज्ञा स्त्री॰ औरत । स्त्रीभवनी पु संज्ञा स्त्री॰ गृहिणी । भार्या । स्त्रीमेहर † ^१ संज्ञा स्त्री॰ पत्नी । बीवी । स्त्रीबाइगी औरत । स्त्रीरमणया नारी । स्त्री । औरतवधुवा पुत्र की स्त्री । बहूअस्तरी पु संज्ञा स्त्री॰ नारी । स्त्रीत्रिया पु † संज्ञा स्त्री॰ औरत । स्त्री । यौ॰—त्रियाचरित्र = स्त्रियों का छल …रुपवती सुंदरी । खूबसूरत । (स्त्री)मेहरारू † संज्ञा स्त्री॰ औरत । स्त्री । महिलावामद्दक् सुंदर नेत्रोंवाली औरत । स्त्री । महिलाअसुरविजयी वह राजा जो पराजित की भूमि, धन, स्त्री, पुत्र आदि के अतिरिक्त उसकी जाति…सुखप्रसवा सुख से प्रसव करनेवाली गौ, स्त्री आदि । आराम से जननेवाली स्त्रीसुध्युपास्या औरत । नारी । स्त्रीजनि उत्पति । जन्म । पैदाइशमालु एक संकर जाति । दे॰ 'माल्ल—१'अभिनय दूसरे व्यक्तियों के भाषण तथा चेष्टा को कुछ काल के लिये धारण करना । नाट…परिजन परिवार । आश्रित या पोष्य वर्ग । वे लोग जो अपने भरण पोषण के लिये किसी ए…जोषिका कलियों का स्तबक या गुच्छाअदेय न देने योग्य । जिसे न दे सकेंगृहिणी घर को मालकिनमहाभारत एक परम प्रसिद्ध प्राचीन ऐतिहासिक महाकाव्य जिसमें कौरवों और पांडवों के …परीक्षित जिसकी जाँच की गई हो । जिसका इमत्हान लिया गया हो । कसा, तपाया हुआसुनयना राजा जनक की पत्नीदशक्षीर सुश्रुत के अनुसार इन दस जंतुओं का दूध—गाय, बकरी, ऊँटनी, भेंड़, भैंस, घ…द्रुह्यु प्राचीन आर्यों का एक वंश या जनसमूहद्वितीया प्रत्येक पक्ष की दूसरी तिथि । दूजदंडी दंड धारण करनेवाला व्यक्तिभरण्या भृति । वेतनसहचारिणी साथ में रहनेवाली । सहचरी । सखीबहू पुत्रवधू । पतोहूमुताही वह जिसके साथ मुताह किया गया हो
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें