🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:47:20 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अभिनय
abhinaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
भाव प्रकट करना (1.7.17) व्यंजक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभिनय संज्ञा पुं॰ [सं॰ वि॰ अभिनीति, अभिनेय] दूसरे व्यक्तियों के भाषण तथा चेष्टा को कुछ काल के लिये धारण करना । नाटय- मुद्रा । कालकृत अवस्थाविशेष । का अनुकरण । स्वाँग । नकल । नाटक का खेल । विशेष—इसके चार विभाग हैं— (क) आंगिक, जिसमें केवल अंग— भंगी वा शरीर की चेष्टा दिखाई जाय । (ख) वाचिक, जिसमें केवल वाक्यों द्वारा कार्य किया जाय । (ग) आहार्य, जिसमें केवल वाक्य या भूषण आदि के धारण की ही आवश्यकता हो, बोलने चालने का प्रयोजन न हो । जैसे, राजा के आस पास पगड़ी आदी बाँध कर चोबदार और मुसाहिबों का चुपचाप खड़ा रहना । (ग) सात्विक, जिसमें, स्त्री, स्वेद, रोमांच और कंप आदि अवस्थाओं का अनुकरण हो । क्रि॰ प्र॰— करना । — होना । मुहा॰— अभिनय करना=नाचना कूदना । यौ॰— अभिनयाचार्य=नृत्यकाला का शिक्षक क । नृत्यकलाविद् । अभिनयविद्या=नृत्यकला । नाटय कला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभि-नय See 1. अभि-√ नी.
अभि-नय m. (indication of a passion or purpose by look, gesture, &c.) acting, dramatic action (expressive of sentiment)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (63,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभिनयः 1 Acting, gesticulation, any theatrical action (expressive of some sentiment, passion &c. by look, gesture, posture &c.); नृत्याभिनयक्रियाच्युतं Ku. 5. 79; अभिनयान् परिचेतुमिवोद्यता R. 9. 33; नर्तकीरभिनयातिलंघिनीः 19. 14; Ki. 10. 42. --2 Dramatic representation, exhibition on the stage; ललिताभिनयं तमद्य भर्ता मरुतां द्रष्टुमनाः सलोकपालः V. 2. 18. S. D. thus defines and classifies अभिनयः-भवेदभिनयोऽवस्थानुकारः स चतुर्विधः । अंगिको वाचिकश्चैवमाहार्यः सात्त्विकस्तथा ॥ 274, ‘acting is the imitation of condition’; it is of four kinds:-- (1) gestural, conveyed by bodily actions; (2) vocal, conveyed by words; (3) extraneous, conveyed by dress, ornaments, decoration &c.; (4) internal, conveyed by the manifestation of internal feelings such as perspiration, thrilling &c. --Comp. --आचार्यः a dancing preceptor M. 1. 10. --विद्या science of acting or dramatic representation, art of dancing; मया तीर्थादभिनयविद्याशिक्षिता M. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0132-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिनय पु० अभि--नी--करणे अच् । १ हृद्गतभावव्यञ्जके शरी- रचेष्टादौ । भावे अच् । २ अभिनेयपदार्थस्य शरीरचेष्टा- भाषणादिभिरनुकरणे “भवेदभिनयोऽवस्यानुकारः स चतु- विधः । आङ्गिकोवाचिकश्चैवमाहार्यः सात्त्विकस्तथेति” नटै रङ्गादिभिः रामयुधिष्ठिरादीनामवस्थानुकरोऽभिनयः सा० द० । नर्त्तकीरभिनयातिलङ्घिनीति” रघुः । नानाभिनय- सम्बन्धान् भावयन्ति रसान् यतः” सा० द० तदभिनयमिवा- वलिर्वनानामतनुत नूतनपल्लवाङ्गुलीभिः माघः । “अङ्गै- रालम्बयेद्गीतं हस्तेनार्थं प्रकाशयेदित्युक्तदिशा व्यञ्जकचेष्टा- मतनुतेत्यर्थः । “शौरिरित्यभिनयादिवोच्चकैः” माघः । अभिनयति बोधयत्यर्थमत्र आधारे अच् । शरीरचे- “ष्टादिभिर्दृश्यपदार्थज्ञापके ३ रूपकादौ दृश्यकाव्ये ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0292,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिनयः, पुं, (अभिनीयते हृद्गतक्रोधादिभावः प्रकाश्यतेऽनेन अभि + नी + करणे अच् ।) हृद्गत- क्रोधादिभावाभिव्यञ्जकः । अङ्गुल्यादिना व्यक्ती- कृतमनःकार्य्यं । तत्पर्य्यायः । व्यञ्जकः २ । इत्य- मरः ॥ दृश्यकाव्यं । रङ्गादिभिर्नटैः रामयुधिष्ठिरा- दीनामवस्थानुकरणं । स चतुर्व्विधः । आङ्गिकः १ । वाचिकः २ । आहार्य्यः ३ । सात्त्विकः ४ । इति साहित्यदर्पणं ॥ (“तामेतां परिभावयन्त्वभिनयै- र्विन्यस्तरूपा बुधाः शब्दब्रह्मविदः कवेः परिणत- प्रज्ञस्य वाणीमिमाम्” । इति उत्तरचरिते ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-073-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "अभिनय" आता है (12)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें