🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:15:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नाली
nālī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नाली १ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ नाला]
१. जल बहने का पतला मार्ग ।
नाली २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ नालिका]
१. नाड़ी । घमती । रक्त आदि बहने की नली ।
२. करेमू का साग जिसके डंठल नली की तरह पोले होते हैं ।
३. हाथियों की नकछेदनी ।
४. घड़ी । घटीयंत्र ।
५. घटिका । २४ मिनट का काल (को॰) ।
६. कमल की नाल (को॰) ।
७. कमल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाली (ई), f. an instrument for perforating an elephant's ear, L.
the stalk of a pot-herb, L.
a piece of metal on which the hours are struck = घटी, W.
a lotus-flower, L. (cf. नालीक)
नाली or नालि f. = नाडी, any tubular vessel or vein &c. of the body, L. ifc. = ˚लिका, a period of 24 minutes, Sāh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (537,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नालिः --ली f. [नल्-णिच् इन् वा ङीप्] 1 Any tubular vessel of the body. --2 A hollow stalk, especially that of the lotus. --3 A period of 24 minutes (घटिका). --4 An instrument for boring an elephant's ear. --5 A canal, drain. --6 A lotusflower. --7 A piece of metal on which the hours are struck (घटी).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0616-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नालि(ली) स्त्री नल--णिच् इन् वा ङीप् । १ नाड्यां दण्डे २ सिरायां ३ पद्मादिदण्डे ४ शाकभेदे च द्विरूपकोषः ।
नाली स्त्री नालि + वा ङीप् । १ शाककडम्बे (डाँटा) ख्याते पदार्थे मेदि० । “नालेन रहिता नाली सुस्विन्ना मुष्टि- पीडिता । घृते तप्ते परिक्षिप्ता चिञ्चिणीपत्रसंयुता । नाली सरा लघुः शीता पित्तनुत् कफवातला । मुक्त शोककरी ज्ञेया लिप्ता शीथघ्निका मता” शब्दार्थचि० । २ हस्तिकर्णवेधन्याम् ३ दण्डात्मककाले घट्याम् त्रिका० । ४ पद्मे शब्दर० ५ पद्मदण्डे ६ प्रणाल्याम् ७ वाद्यविशेषे शब्दार्थचि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4049,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाली, स्त्री, (नालि + वा ङीष् ।) शाककड- म्बकः । डाँटा इति माषा । इति मेदिनी । ले, २८ ॥ हस्तिकर्णवेधनी । घटी । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ नाडी । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (यथा, -- “रसवाहिनीश्च नालीर्जिह्वामूलगलतालुक्लाम्नः । संशोष्य नृणां देहे कुरुतस्तृष्णां महाबलावेतौ । पीतं पीतं हि जलं शोधयतस्तमतो न याति शमम् ॥” इति चरके चिकित्सास्थाने चतुर्व्विंशेऽध्याये ॥) पद्मम् । इति शब्दरत्न्यवली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-870-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नाली" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें