🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:26:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रणाली
praṇālī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जल बहने की नाली (1.10.36)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रणाली संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पानी निकलने का मार्ग । नाली । उ॰—पर, ओ मानस के जल, मत बह नयन प्रणाली से तू छल छल ।—अपलक, पृ॰ ७ ।
२. रीति । चाल । परिपाटी । प्रथा ।
३. पद्धति । ढंग । तरीका । कायदा ।
४. द्वारा ।
५. परंपरा ।
६. वह छोटा जलमार्ग जो जल के दो बड़े भागों को मिलाता हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-णाली f. a channel &c., R.; Mṛcch.; Śiś.; Bhpr.
recension (of a text; cf. पाठ-)
intervention, interposition, Naiṣ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (660,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रणालः --ली, प्रणालिका 1 A channel, water-course, drain; कुर्वन् पूर्णा नयनपयसां चक्रवालैः प्रणालीः Ud. S. {2}; Śi. 3. 44. --2 Succession, uninterrupted series.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0731-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रणाली स्त्री प्र + नल--घञ् गो रा० ङीष् णत्वम् । १ जलवहनमार्गे (पयनाला) अमरः २ परम्पयाञ्च । प्रणालोऽप्यत्र पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4435,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रणाली, स्त्री, (प्रणाल + गौरादित्वात् ङीष् ।) जलनिःसरणमार्गः । इत्यमरः । १ । १० । ३५ ॥ [] पयनाला इति भाषा ॥ (यथा, रामायणे । २ । ६२ । १० । “तद्वाक्यं करुणं राज्ञः श्रुत्वा दीनस्य भाषितम् । कौशल्या व्यसृजद्वाष्पं प्रणालीव नवोदकम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-252-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "प्रणाली" आता है (13)
विधि कोई कार्य करने की रीति । कार्यक्रम । प्रणाली । ढंग । नियम । कायदा । जै…प्रथा रीति । रिवाज । प्रणाली । नियमप्रनाल प्रणाली । पनारा । परनालाढंग क्रिया । प्रणाली । शैली । ढब । रीति । तोर । तरीका । जैसे,—(क) वोलने चा…जलनाली पानी बहने का मार्ग । प्रणाली । नाली । मोरीप्रनालिका † संज्ञा स्त्री॰ रीति । पद्धति । सरणि । प्रणालीशिक्षाशास्त्र वह शास्त्र, ग्रंथ आदि जिसमें शिक्षा की विधि, प्रणाली, अध्यापनपद्धति आद…क्रम पैर रखने की क्रिया । डग भरने की क्रियाशैली चाल । ढब । ढंगपरिपाटी क्रम । श्रेणी । सिलसिलाढार वह स्थान जो बराबर क्रमशः नीचा होता गया हो और जिसपर से होकर कोई वस्तु न…तरह प्रकार । भाँति । किस्म । जैसे,—यहाँ तर तरह की चीजें मिलती हैं । मुहा॰—…अदायगी चुकता करना । भुगतान करना
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें