🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:38:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विधि
vidhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विधि १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. कोई कार्य करने की रीति । कार्यक्रम । प्रणाली । ढंग । नियम । कायदा । जैसे—पूजा की विधि, यज्ञ की विधि ।
२. व्यवस्था । संगति । योजना । करीना । मेल या सिलसिला । मुहा॰—विधि बैठना = (१) परस्पर अनुकूलता होना । मेल बैठना । मेल खाना । व्यवहार निभना । जैसे,—हमारी उनकी विधि नहीं बैठेगी । (२) सब बातों का ठीक होना । इच्छानुकूल व्यवस्था होना । जैसे,—फिर क्या है, तुम्हारी विधि बैठ गई ।
३. किसी शास्त्र या ग्रंथ में लिखी हुई व्यवस्था । शास्त्रोक्त विधान । मुहा॰—कुंडली की विधि मिलना = कुंडली में लिखी बात का पूरा होना । फलित ज्योतिष द्वारा बताई हुई बात का ठीक घटना ।
४. किसी शास्त्र या धर्मग्रंथ में किया हुआ कर्तव्यनिर्देश । कर्म के अनुष्ठान की आज्ञा या अनुमति । शास्त्र में इस प्रकार का कथन कि मनुष्य यह काम करे । विशेष—किसी काम को करने की आज्ञा को 'विधि' और न करने की आज्ञा को 'निषेध' कहते हैं । पूर्वमीमांसा में नियोग का नाम विधि है । अर्थात् जो वाक्य किसी इष्ट फल की प्राप्ति का उपाय बताकर उसे करने की प्रवृत्ति उत्पन्न करे, वही विधि है । जैसे,—'स्वर्ग चाहनेवाला यज्ञ करे' । विधि दो प्रकार की कही गई है—प्रधान विधि और अंग विधि । फल देनेवाली संपूर्ण क्रिया के आदेश करनेवाले वाक्य को 'प्रधान विधि' कहते हैं । जैसे,—'जिस े पुत्र की कामना हो, वह पुत्रेष्टि करे' । प्रधान क्रिया के अंतर्गत होनेवाली छोटी छोटी क्रियाओं के निर्देश को 'अंग- विधि' कहते हैं । जैसे,—'चावल से यज्ञ करे, दधि का हवन करे, इत्यादि । यौ॰—विधि निषेध = किसी काम को करने और न करने की शास्त्रीय आज्ञा । उ॰—विधिनिषेध मय कलिमल हरनी ।—तुलसी (शब्द॰) ।
५. व्याकरण में क्रिया का वह रूप जिसके द्वारा किसी को कोई काम करने का आदेश किया जाता है । जैसे,—यह काम करो या काम करना चाहिए । यह लिङ्लकार में होता है और इसके दो भेद हैं । एक विधिलिङ् दूसरा आशिष् लिङ् ।
६. साहित्य में एक अर्थालंकार जिसमें किसी सिद्ध विषय का फिर से विधान किया जाता है । जैसे—वर्षा काल के ही मेघ मेघ हैं ।
७. आचार व्यवहार । चालढाल । यौ॰—गतिविधि = चेष्टा और कार्रवाई । जैसे,—उसकी गतिविधि पर ध्यान रखना ।
८. भाँति । प्रकार । किस्म । तरह । उ॰—एहि विधि राम सबहिं समुझावा ।—तुलसी (शब्द॰) ।
९. प्रयोग (को॰) ।
विधि २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सृष्टि का विधान करनेवाला । ब्रह्मा । उ॰—विधि करतब सब उलटे अहुहीं ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. भाग्य । दैव (को॰) ।
३. विष्णु (को॰) ।
४. अग्नि (को॰) ।
५. समय (को॰) ।
६. हाथियों का खाद्य या चारा (को॰) ।
७. चिकित्सक । वैद्य (को॰) ।
८. कर्म (को॰) ।
१०. यज्ञ नियमों का उपदेशक ग्रंथ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. विधि m. (for 2. See p. 968, col. 1) a worshipper, one who does homage, AitBr.
2. विधि m. (for 1. See p. 967, col. 2) a rule, formula, injunction, ordinance, statute, precept, law, direction (esp. for the performance of a rite as given in the Brāhmaṇa portion of the Veda, which accord. to Sāy. consists of two parts, 1. Vidhi, ‘precepts or commandments’ e.g. यजेत, ‘he ought to sacrifice’, कुर्यात्, ‘he ought to perform’; 2. Artha-vāda, ‘explanatory statements’ as to the origin of rites and use of the Mantras, mixed up with legends and illustrations), GṛŚrS.; Mn.; MBh. &c. (cf. IW. 24)
a grammatical rule or precept, Pāṇ. i, 1, 57; 72
any prescribed act or rite or ceremony, Mn.; Kālid.; Pañcat.
use, employment, application, Car.
method, manner or way of acting, mode of life, conduct, behaviour, Mn.; MBh. &c.
a means, expedient for (dat. loc., or comp.; अध्वविधिना, by means of i.e. along the road), Hariv.; Kāv.; Pur.; Hit.
any act or action, performance, accomplishment, contrivance, work, business (ifc. often pleonastically, e.g. मथन-विधि, the [act of] disturbing), Yājñ.; Śak. &c.
creation (also pl.), Kum.; Kir.
fate, destiny, MBh.; Kāv. &c.
the creator, Pañcar.
N. of Brahmā, Śak.; Naiṣ.
of Viṣṇu, L.
of Agni at the Prāyaścitta, Gṛhyās.
a physician, L. time, L.
fodder, food for elephants or horses, L.
विधि f. N. of a goddess, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (967,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विधिः [विधा-कि] 1 Doing, performance, practice, an act or action; ब्रह्मध्यानाभ्यसनविधिना योगनिद्रां गतस्य Bh. 3. 41; योगविधि R. 8. 22; अस्याः सर्गविधौ V. 1. 8; लेत्वाविधि Māl. 1. 35. --2 Method, manner, way, means, mode; Pt. 1. 376. --3 A rule, commandment, any precept which enjoins something for the first time (as distinguished from नियम and परिसंख्या q.q. v.v.); विधिरत्यंतमप्राप्तौ; चि कीर्षाकृतिसाध्यत्वहेतुधीविषयो विधिः, वहति विधिहुतं या हविः Ś. 1. 1. --4 A sacred precept or rule, ordinance, injunction, law, a sacred command, religious commandment (opp. अर्थवाद which means ‘an explanatory statement coupled with legends and illustrations’; see अर्थवाद); प्रवृत्तिपरं वाक्यं विधिः, as ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत; श्रद्धा वित्तं विधिश्चेति त्रितयं तत्समागतं Ś. 7. 29; R. 2. 16. --5 Any religious act or ceremony, a rite, ceremony; स चेत् स्वयं कर्मसु धर्मचारिणां त्वमंतरायो भवसि च्युतो विधिः R. 3. 45, 1. 34. --6 Behaviour, conduct. --7 Condition; V. 4. --8 Creation, formation; सामग्र्यविधौ Ku. 3. 28; कल्याणी विधिषु विचित्रता विधातुः Ki. 7. 7. --9 The creator. --10 Fate, destiny, luck; विधौ वामारंभे मन समुचितैषा परिणतिः Māl. 4. 4. --11 [] The food of elephants. --12 Time. --13 A physician. --14 N. of Viṣṇu. --Comp. --घ्न a. disregarding prescribed rites or rules. --ज्ञ a. knowing the ritual. --(ज्ञः) a Brāhmaṇa versed in the ritual, a ritualist. --दर्शकः a priest at a sacrifice who sees that everything is done according to the precepts, and corrects any deviation from them. --दुष्ट, --विहित a. prescribed by rule, enjoined by law. --देशकः {1} = विधिदर्शक above. {2} a preceptor, teacher. --द्वैधं diversity of rules, variance of precept or commandment. --पूर्वकं ind. according to rule. --प्रयोगः application of a rule. --योगः the force or influence of fate. --वधूः f. an epithet of Sarasvatī. --हीन a. devoid of rule, unauthorised, irregular.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0977-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विधि पु० वि + धा--कि । १ गजत्स्रष्टरि ब्रह्मणि, ३ भाग्ये ३ क्रमे अमरः “चिकीर्माकृतिसाध्यत्वहेतुधीविषयो विधि- शब्दश० उक्ते प्रवर्त्तनारूपे ४ नियोगे तज्जनके ५ वाक्ये हेमच० । ६ विष्णो हलाय० ७ कमणि त्रिका० । ८ मज- मक्ष्यान्ने जटा० । ९ वैद्ये राजनि० । १० अप्राप्तप्रामकरूपे वाक्यभेदे, व्याकरणोक्ते ११ सूत्रभेदे । तत्र व्याकरणवि- घिर्निरूप्यते । “संज्ञा च परिभाषा च विधिर्नियम [] एव च । अतिदेशोऽधिकारश्च” षड्विधमूत्रलक्षणमित्युक्तेः । षट्विधिभेदाः तत्र “तुन्याप्य प्रयत्नं सवर्णम्” पा० सवर्णमंज्ञा परिभाषा तच्छब्दे ४२४९ पृ० उक्ता । अप्राप्तप्रापको विधिः यथा “अकः सवर्णे दीर्घः” पा० इत्यादि । अत्र सवर्णे परे पूर्वस्य दीर्घस्याप्राप्तेस्तत्प्रापकत्वात् तथात्वम् । स च द्वि- विधः वर्णाद्युत्पादकोऽभावरूपश्च । तत्र वर्णोत्पादक उक्तः अभावोऽपि द्विविधः लोपरूपो निषेधरूपश्च तत्र “लोपो- ऽभ्यासस्येति” पा० नाशरूपः । “नाभ्यस्ताच्छतुरित्यादौ” निषेधरूपः । सामान्यप्राप्तस्य विशेषावधारको नियमः यथा “रात्मस्यैव” पा० इत्यादि । अन्थधर्मस्याम्यत्रारो- पणविधिरतिदेशविधिःयथा पुंवद्भावादिः । पूर्वसूत्रस्त्रप- दादेरन्यत्रोपस्थितिरधिकारविधिः । स च त्रिविधः “सिंहावलोकितं चैव मण्डूकप्लुतमेव वा । गङ्गा- प्रवाहवच्चापि ह्यधिकारस्त्रिधा मतः” । अधिकारशब्दे १२७ पृ० दृश्यम् । विधिश्च विनियोगरूपतया शब्दश० प्र० निरूपितो यथा “नेह कृत्यात्मकं विधानम् । आख्यातमात्रस्य तद्बोध- समर्थत्वात् किन्तु प्रवर्त्तकचिकीर्षायां यतप्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वं स तथा, तादृशञ्च कृतिसाध्यत्वमिष्टसाधवत्वम् बलवदनिष्टाननुवन्धिवञ्च पत्येकमेय, यागपाकादि- धर्मिकतन्निश्चयादेव यागादिधर्मिकचिकीर्षोत्पत्त्या तत्र प्रवृत्तेः । एवञ्च यजेतेत्यादौ यागः कृतिसाध्यः इष्ट- साधनं बलवदनिष्टाननुबन्धी चेत्याकारको बोधः” अ- धिकं तत्र दृश्यम् । मीनांसकमते विधिस्वरूपभेदादिकं लौगाक्षिभास्करेण दर्शितं यथा “तत्राज्ञातार्थज्ञापको वेदभागो विधि । म च तादृश- प्रयोजनवदर्थविधानेनार्थवान् तादृशं चार्थं प्रमाणान्त- रेणप्रापुं विधत्ते । यथान्धिष्ठोत्रं जुहुयात् स्वर्ग- काम इति विधिर्मानान्तरेणाप्राप्तस्थर्गप्रयोजनवद्धोमं विधत्ते । अग्निहोत्रहोमेन खर्गं भावयेदिति बाक्या- र्थबोधः” । “यत्र कर्म मानान्तरेण प्राप्तं, तत्र तदुद्दे- शेन गुणमात्रं विघत्ते । यथा दध्ना जुहोतीत्यत्र होमस्याग्निहोत्रं जुहुयादित्यनेन प्राप्तत्वाद्धोमोद्देशेन दधिमात्रविधानं दध्ना होमं भावयेदिति । यत्र तू- भयमप्राप्तं तत्र विशिष्टं विधत्तेः यथा सोमेन यजेते- त्यत्र सोमयागयोरप्राप्तत्वात् सोमविशिष्टविधानम् । सामपदे मत्वर्थलक्षणया सोमवता यागेनेष्टं भावयेदिति वाक्यार्थकोधः । न चाभर्वविधाने वाक्यभेदः प्रत्ये- [] कमुभयस्याविधानात् । न च ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतति विपिप्राप्तोद्देशेन सोमरूपगुणविधानमेवास्तु सोमेन यागं भावयेदिति, किं मत्वर्थलक्षणयेति वा- च्यम् । तस्याधिकारंविधित्वेगोत्पत्तिविधित्वासम्भवात् । ननूद्भिदा यजेत पशुकाम इत्यत्रेव ज्यातिष्टोमेनेत्यत्रःप्यु- त्पत्यधिकारविधित्वमस्त्विति चेन्न, दृष्टान्ते उत्पत्तिबा- क्यान्तराभावेनान्यथानुपपत्त्या तथात्वाश्रयणात् । किञ्च ज्योतिष्टोमेनेत्यस्योभयविधित्वे तेनैव यागस्तस्य फल- सम्बन्धोऽपि बोधनीय इति सुदृढो वाक्यभेदस्तद्वरं सोम- पदे मत्वर्फलक्षणया विशिष्टविधानम् । स च विधिश्चतुर्विधः उत्पात्तविधिर्विनियोगविधिः, अधिकारविधिः, प्रयोगवि- धिश्चेति । तत्र कर्मस्वरूपमात्रबोधको विधिरुत्पत्तिविधिः । यथाग्निहोत्र जुहोतीति । अत
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विधि" आता है (26)
कल्प विधान । विधि । कृत्य । यौ॰—प्रथम कल्प=पहला कृत्यविधानक विधान । विधिप्रघट्टक सिद्धांत । नियम । विधिध्रुति विधि । भाग्यप्रघटक सिद्धांत । नियम । विधिप्रचर्या क्रम । रीति । विधि । सरणिआईन नियम । विधि । कायदा । जाब्दाकानून राज्य में शांति रखने का नियम । राजनियम । आईन । विधि । यौ॰—कानूनदाँ । क…कितमक पु संज्ञा पुं॰ कर्ता । भाग्य । विधितरीका ढंग । विधि । रीति । प्रकार । ढबबिधना ब्रह्मा । कर्तार । विधि । विधाताअपरापत पु संज्ञा पुं॰ भाग्य । किस्मत । विधिविधिना विधि । ब्रह्माप्रविधि विधि । ढंग । तरीकासरणि सरणी संज्ञा स्त्री॰ मार्ग । रास्तापरिसर मिला हुआ । जुड़ा या लगा हुआवाक्य वह पद समूह जिससे ओता को वक्ता के अभिप्राय का बोध हो । भाषा को भाषावैज्…संस्था ठहरने की क्रिया या भाव । ठहराव । स्थितिसंविधान व्यवस्था । आयोजन । प्रबंधकायदा नियमपाबंद बँधा हुआ । बद्ध । अस्वाधीन । कैदमरजाद पु संज्ञा स्त्री॰दस्तूर रीति । रस्म । रवाज । चाल । प्रथाब्योंत पुं॰फारमूला संकेत । सिदधांत । सूत्ररेगुलेशन वे नियम या कायदे जो राजपुरुष अपने अधीन देश के सुशासन के लिये बनाते हैं…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें