🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:00:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कल्प
kalpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विधि-शास्त्र (2.7.43) विधि · क्रम
न्याय/उचित व्यवस्था (2.8.24) अभ्रेष · न्याय · देशरूप · समंजस
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कल्प १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विधान । विधि । कृत्य । यौ॰—प्रथम कल्प=पहला कृत्य ।
२. वेद के प्रधान छह अंगो में से एक । एक प्रकार के वैदिक सूत्र ग्रंथ । विशेष—इसमें यज्ञादि करने का विधान है । श्रौत, गृह्या, आदि सूत्रग्रंथ इसी के अंतर्गत हैं ।
३. प्रताःकाल ।
४. वैद्यक के अनुसार रोग निवृत्ति का एक उपाय या युक्ति । जैसे, — केशकल्प । कायाकल्प ।
५. प्रकारण । एक विभाग । जैसे,— औषधकल्प । श्राद्धकल्प इत्यादि ।
६. एक प्रकार का नृत्य ।
७. काल का एक विभाग जिसे ब्रह्मा का एक दिन कहते हैं और जिसमें १४ मन्वंतर या ४३२००००००० वर्ष होते हैं । विशेष— पुराणनुसार ब्रह्मा के तीस दिनों के नाम ये हैं— (१) श्वेत (वाराह), (२) नीललोहित, (३) वामदेव, (४) रथंतर, (५) रौरव, (६) प्राण, (७) बृहत्कल्प, (८) कंदर्प, (९) सत्य या सद्य, (१०) ईशान, (११) व्यान, (१२) सारस्वत, (१३) उदान, (१४) गारूड़, ( १५) कौम (ब्रह्म की पूर्णमासी), (१६) नारसिंह, (१७) समान (१८) आग्नेय, (१९) सोम, (२०) मानव, (२१) पुमान्, (२२) वैकुंठ, (२३) लक्ष्मी, (२४) सावित्री, (२५) घोर, (२६) वाराह, (२७) वैराज, (२८) गौरी, (२९) महेश्वर, (३०) पितृ (ब्रह्मा की अमावस्या) ।
८. प्रलय (को॰) ।
९. मदिरा । शराब (को॰) ।
१०. देह को नवीन और नीरोग करने की क्रिया या उपाय (को॰) ।
११. स्वर्ग का वृक्षविशेष (को॰) । यौ॰ — कल्पवृक्ष । कल्पतरु । कल्पलता ।
कल्प २ वि॰
२. तुल्य । समान । जसे— ऋषिकल्प । देवकल्प । विशेष— इस अर्थ में यह समास के अंत में आता है । पाणिनि ने इसे प्रत्यय मान है ।
२. योग्य (को॰) ।
३. उचित (को॰) ।
४. शत्तिमान (को॰) ।
५. संभव (को॰) ।
६. व्याहारिक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कल्प mf(आ)n. (√ कॢप्), practicable, feasible, possible, ŚBr. ii, 4, 3, 3
proper, fit, able, competent, equal to (with gen. loc., inf., or ifc.; e.g. धर्मस्य कल्पः, competent for duty; स्वकर्मणि न कल्पः, not competent for his own work; यदा न शासितुं कल्पः, if he is not able to rule), BhP.
कल्प m. a sacred precept, law, rule, ordinance (= विधि, न्याय), manner of acting, proceeding, practice (esp. that prescribed by the Vedas), RV. ix, 9, 7; AV. viii, 9, 10; xx, 128, 6-11; MBh.
(प्रथमः कल्पः, a rule to be observed before any other rule, first duty, Mn. iii, 147; MBh. &c.; एतेन कल्पेन, in this way; cf. पशु-क्˚, &c.)
the most complete of the six Vedāṅgas (that which prescribes the ritual and gives rules for ceremonial or sacrificial acts), MuṇḍUp.; Pāṇ. &c.
one of two cases, one side of an argument, an alternative (= पक्ष; cf. विकल्प), Sarvad.
investigation, research Comm. on Sāṃkhyak.
resolve, determination, MW.
(in medic.) treatment of the sick, manner of curing, Suśr. ii
the art of preparing medicine, pharmacy, Car.
the doctrine of poisons and antidotes, Suśr. i
कल्प m. (ifc.) having the manner or form of anything, similar to, resembling, like but with a degree of inferiority, almost (e.g. अभेद्य-कल्प, almost impenetrable; cf. प्रभात-क्˚, मृत-क्˚, &c.; according to native grammarians, कल्प so used is an accentless affix [Pāṇ. v, 3, 67], before which a final स् is left unchanged, and final ई and ऊ shortened, Pāṇ.; Vop.; कल्पम् ind., may be also connected with a verb, e.g. पचति-कल्पम्, he cooks pretty well, Kāś. on Pāṇ. viii, 1, 57)
कल्प m. a fabulous period of time (a day of Brahmā or one thousand Yugas, a period of four thousand, three hundred and twenty millions of years of mortals, measuring the duration of the world; a month of Brahmā is supposed to contain thirty such Kalpas; according to the MBh., twelve months of Brahmā constitute his year, and one hundred such years his lifetime; fifty years of Brahmā's are supposed to have elapsed, and we are now in the श्वेतवाराह-कल्प of the fifty-first; at the end of a Kalpa the world is annihilated; hence कल्प is said to be equal to कल्पान्त below, L.; with Buddhists the Kalpas are not of equal duration), VP.; BhP.; Rājat. &c.
N. of Mantras which contain a form of √ कॢप्, TS. v; ŚBr. ix
a kind of dance
N. of the first astrological mansion, VarBṛS.
N. of a son of Dhruva and Bhrami, BhP. iv, 10, 1
of Śiva, MBh. xii, 10368
the tree of paradise
= -तरु below, L.
(with Jainas) a particular abode of deities (cf. -भव and कल्पातीत below)
कल्प n. a kind of intoxicating liquor (incorrect for कल्य), L.
2. कल्प Nom. Ā. ˚पायते, to become a Kalpa, to appear as long as a Kalpa, Hcar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (262,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कल्प a. [कॢप्-घञ्] 1 Practicable, feasible, possible. --2 Proper, fit, right. --3 Strong, vigorous. --4 Able, competent (with a gen., loc.; inf. or at the end of comp.); धर्मस्य, यशसः, कल्पः Bhāg. able to do his duty &c.; स्वक्रियायामकल्पः ibid. not competent to do one's duty; अकल्प एषामधिरोढुमंजसा पदं ibid., so स्वभरणाकल्प &c. --ल्पः 1 A sacred precept or rule, law, ordinance. --2 A prescribed rule, a prescribed alternative, optional rule; प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्तते Ms. 11. 30 ‘able to follow the prescribed rule to be observed in preference to all others’; प्रथमः कल्पः M. 1 a very good (or best) alternative; एष वै प्रथमः कल्पः प्रदाने हव्यकव्ययोः Ms. 3. 147. --3 (Hence) A proposal, suggestion, resolve, determination; उदारः कल्पः Ś. 7. --4 Manner of acting, procedure, form, way, method (in religious rites); क्षात्रेण कल्पेनोपनीय U. 2; कल्पदित्कल्पयामास वन्यामेवास्य संविधां R. 1. 94; Ms. 7. 185. --5 End of the world, universal destruction. --6 A day of Brahmā or 1,000 Yugas, being a period of 432 million years of mortals and measuring the duration of the world; श्रीश्वेतवाराहकल्पे (the one in which we now live); कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् Śānti. 4. 2. --7 Medical treatment of the sick. --8 One of the six Vedāṅgas, i. e. that which lays down the ritual and prescribes rules for ceremonial and sacrificial acts; see under वेदांग. --9 A termination added to nouns and adjectives in the sense of ‘a little less than,’ ‘almost like,’ ‘nearly equal to,’ (denoting similarity with a degree of inferiority); कुमारकल्पं सुषुवे कुमारं R. 5. 36; उपपन्नमेतदस्मिन्नृषिकल्पे राजनि Ś. 2; प्रभातकल्पा शशिनेव शर्वरी R. 3. 2; so मृतकल्पः, प्रतिपन्नकल्पः &c. --10 The doctrine of poisons and antidotes. --11 One of the trees of paradise; cf. कल्पद्रुम. --ल्पा --ल्पं A kind of intoxicating liquor. --Comp. --अंतः [] end of the world, universal destruction; Bh. 2. 16. ˚स्थायिन् a. lasting to the end of a कल्प. --आदि renovation of all things in the creation. --कारः {1} author of Kalpasūtra, q. v. {2} a barber. --क्षयः end of the world, universal destruction; e. g. पुरा कल्पक्षये वृत्ते जातं जलमयं जगत् Ks. 2. 10. --तरुः, --द्रुमः, --पदपः, --वृक्षः {1} one of the trees of heaven or Indra's paradise; R. 1. 75; 17. 26; Ku. 2. 39; 6. 41. {2} a tree supposed to grant all desires, ‘wish-yielding tree’; न बुद्ध कल्पद्रुमतां विहाय जातं तमात्मन्यसिपत्रवृक्षं R. 14. 48; N. 1. 15. {3} (fig.) a very generous person; सकलार्थिसार्थकल्पद्रुमः Pt. 1. --पालः {1} a protector of order. {2} a seller of spirituous liquors. --लता, --लतिका {1} a creeper of Indra's paradise: Bh. 1. 90. {2} a creeper supposed to grant all desires; नानाफलैः फलति कल्पलतेव भूमिः Bh. 2. 46; cf. कल्पतरु above. --विद् a. conversant with sacred precepts; R. 1. 94. --सूत्रं a manual of ritual in the form of Sūtras.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0388-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कल्प पु० कल्पते समर्थो भवति स्वक्रियायै विरुद्धलक्षणया असमर्थो- भवति वाऽत्र, कृपू सामर्थ्ये विरुद्धलक्षणया असामर्थ्ये वा आधारे घञ् कल्पयति सृष्टिं विनाशं वात्र कृप-णिच्- आधारे अच् । ब्रह्मणो रात्रिरूपे जगतां चेष्टाराहित्य- सम्पादके १ प्रलये २ तस्य दिनरूपे जगतां चेष्टासम्पादके च कालभेदे । “यदा स देवो जागर्त्ति तदेदं चेष्टते जगत् । यदा स्वपिति शान्तात्मा तदा सर्वं निमीलति” मनुना जगच्चेष्टातद्राहित्ययोर्ब्रह्माहोरात्रयोरुक्तेस्तथात्वम् । कलिशब्दे दर्शितवाक्येन युगमानमुक्त्वा कल्पमानं प्रदर्श्य ब्रह्मणः आयुःपरिमाणं तस्य गतायुःकालश्च सू० सि० उक्तो यथा- “युगानां सप्ततिः सैका मन्वन्तरमिहोच्यते । कृताव्दस- ङ्ख्यस्तस्यान्ते सन्धिः प्रोक्तो जलप्लवः” सू० । “युगानां सैका सप्ततिरेकसप्ततिर्महायुगमित्यर्थः । इह--मूर्त्तकाले । मन्व- न्तरं मन्वारम्भतत्समाप्तिकालयोरन्तरकालमानमित्यर्थः । मूर्त्तकालमानभेदाभिज्ञैः कथ्यते । तस्य मनोरन्ते विरामे जाते सति कृताव्दसङ्ख्यः मदुक्तकृतयुगवर्षमितः सन्धिः कालविद्भिः प्रकर्षेण द्वितीयमन्वारम्भपर्य्यन्तं भूतमावि- मन्वोरन्तिमादिसन्धिरूपैककालेन कथितः । तत्स्वरूपमाह “जलप्लव इति । जलपूर्ण्णा सकला पृथ्वी तस्मिन् लोकसंहारकाले भवति । अथ कल्पप्रमाणं सविशेषमाह” रङ्ग० । “ससन्धयस्ते मनवः कल्पे ज्ञेयाश्चतुर्दश । कृत- प्रमाणः कल्पादौ सन्धिः पञ्चदशः स्मृतः” सू० । “ते एक- सप्ततियुगरूपा मनवः स्वायम्भुवाद्याः ससन्धयः स्वस्व- सन्धिसहिताश्चतुर्द्दशसङ्ख्याकाः कल्पकाले ज्ञातव्याः । [] स्वसन्धियुक्तचतुर्द्दशमनुभिः कल्पः स्यादित्यर्थः । ननु ग्रन्थान्तरे कल्पमानं युगसहस्रं त्वया तु युगमानमेक- सप्ततिगुणं मनुमानं ३०६७२०००० कृतावद् १७२८००० युक्तं ससन्धिमनुमानं ३०८४४८००० इदं चतुर्द्दशगुणं ४३१८७२००० कल्पप्रमाणं तच्च कृतीनं युगसहस्त्रमित्यत आह । कृतप्रमाण इति । कल्पादौ प्रथममन्वारम्भे कृतयुग- वर्षमितो मनोश्चतुर्दशत्वेऽप्याद्यः पञ्चदशकः सन्धिः कालज्ञै- रुक्तः । तथा च कृतवर्षानन्तरं प्रथममन्वारम्भ इति तद्वर्षं- योजनेनाविरोध इति भावः । अथ ब्रह्मणो दिनरात्र्योः प्रमाणमाह” रङ्ग० । “इत्थं युगसहस्नेण भूतसंहारकारकः । कल्पो ब्राह्ममहः प्रोक्तं शर्वरी तस्य तावती” सू० “इत्थं पूर्व्वोक्तप्रकारसिद्धेन युगसहस्रेण भूतसंहारकारको लयात्मकः कल्पकाली ब्राह्मं ब्रह्मणः सम्बन्ध्यहः दिनं कालज्ञैरुक्तम् । तस्य ब्रह्मणस्तावती दिनपरिमिता शर्व्वरी रात्रिः । कल्पद्वयं तदहोरात्रमिति फलितार्थः । अथ ब्रह्मणआयुःप्रमाणमतीतवयःप्रमाणं चाह” रङ्ग० । “परमायुः शतं बस्य तयाहोरात्रसङ्ख्यया । आयुषो० ऽर्द्धमितं तस्य शेषकल्पोऽयमादिमः” सू० । परमपरं शृणु पूर्व्वोक्तं त्वया श्रुतमपरं च वक्ष्यमाणं शृणु त्वम् । यद्वा परमेति दैत्यवरार्थकं सम्बोधनम् । त्वं तस्य ब्रह्मणस्तथा पूर्व्वोक्तयाहोरात्रमित्या कल्पद्वयरूपया शतं शतवर्ष- परिमितमायुः शरीरघारणकालं जानीहि । एतदुक्तं भवति । अहोरात्रमानात् पूर्व्वपरिभाषया (३०) मास- मानं तस्मात् पूर्व्वोक्तपरिभाषया (१२) ब्रह्मणो वर्षमानमेत- च्छतसङ्ख्यया ब्रह्मायुरिति । न तु यथाश्रुतार्थेन कल्पशत- द्वयमायुः, कोटादीनामपि दिनसङ्ख्ययायुषोऽनुक्तेः सुतरां ब्रह्मणः शतदिनात्मकायुषोऽसम्भवात् “निजेनैव तु मानेन आयुर्वर्षशतं स्मृतम्” इति विष्णुपुराणोक्तेश्च । एतेन परमा--रित्येकं पदमिति निरस्तम् ब्रह्मणोऽनियतायुर्दाया- सम्भवात् । तस्य ब्रह्मण आयु शतवर्षरूपमस्यार्द्धं पञ्चाश द्वर्षपरिमितमितं गतम् । अयं वर्त्तमान आदिमः प्रथमः शेषकल्पः शेषायुर्दायस्य ब्रह्मदिवस उ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कल्प" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें