🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:03:55 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रलय
pralaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चेतना-शून्यता (मूर्च्छा) (1.7.35) नष्टचेष्टता
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रलय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लय को प्राप्त होना । विलीन होना । न रह जाना ।
२. भु आदि लोकों का न रह जाना । संसार का तिरोभाव । जगत् के नाना रुपों का प्रकृति में लीन होकर मिट जाना । विशेष—पुराणों में संसार के नाश का वर्णन कई प्रकार से आया है । कुर्म पुराण के अनुसार प्रलय चार प्रकार का होता है—नित्य, नैमित्तिक, प्राकृत और आत्यंतिक । लोक में जो बराबर क्षय हुआ करता है वह 'नित्य प्रलय' है । कल्प के अंत में तीनों लोकों का जो क्षय होता है वह नैमित्तिक या 'ब्राह्य प्रलय' कहलाता है । जिस समय प्रकृति के महदादि विशेष तक विलीन हो जाते हैं उस समय 'प्राकृतिक प्रलय' होता है । ज्ञान की पूर्णवस्था प्राप्त होने पर ब्रह्म या चित् में लीन हो जाने का नाम 'आत्यंतिक प्रलय' है । विष्णु पुराण में 'नित्य प्रलय' का उल्लेख नहीं है । ब्रह्म और प्राकृत प्रलयों के वर्णन पुराणों में एक ही प्रकार के हैं । अनावृष्टि द्धारा चराचर का नाश, बारह सूर्यं के प्रचंड ताप से जल का शोषण और सब कुछ भस्म होना, फिर लगातार घोर वृष्टि होना और सब जलमय हो जाना, केवल प्रजापति का या विष्णु का रह जाना वर्णित है । एक हजार चतुर्युग का ब्रह्मा का एक दिन और उतने ही की एक रात होती है इसी रात में वह प्रलय होता है जिसे ब्रह्या प्रलय कहते हैं । प्राकृतिक प्रलय में, पहले जल पृथ्वी के गंधगुण को विलनी करता है जिससे पृथ्वी नहीं रह जाती, जल रह जाता है । फिर जल का गुण जो रस है उसे अग्नि विलीन कर लेती है जिससे जल नहीं रह जाता, अग्नि वायु ही रह जाती है; फिर वायु का गुण जो स्पर्श है उसे आकाश विलीन कर लेता है और केवल आकाश ही रह जाता है जिसका गुण शब्द है । फिर यह शब्द भी अहंकार तत्व में और अहकार तत्व महत्तत्व में और अंत में महत्तत्व भी प्रकृति में लीन हो जाता है । नौयायिक दो प्रकार के प्रलय मानते है—खंडप्रलय और महाप्रलय । पर नष्य न्यायवाले महाप्रलय नहीं मानते । सांख्य के अनुसार सृष्टि और प्रलय दोनों प्रकृति के परिणाम है । प्रकृति का परिणाम दो प्रकार का होता है—स्वरुप परिणाम और विरुप परिणाम । प्राकृति के उत्तरोत्तर विकार द्धारा जो विरुप परिणाम होता है उससे सृष्टि होती है और सृष्टि का जो फिर उलटा परिणाम प्रकृति के स्वरुप की ओर होने लगता है उससे प्रलय होता है । जब सत्व सत्व में, रजस् रजस् में, तमस् तमस् में मिल जाता है तब प्रलय होता है । स्वरुप परिणाम जब होने लगता है उस समय पहले महाभुत पंचतन्मात्र में विलीन होते हैं, फिर पंचतन्मात्र और एकादस इंद्रियाँ अहंकार तत्व में, फिर यह अहंकार महत्तत्व में और अंत में महत्तत्व भी प्रकृति में लीन हो जाता है । उस समय एकमात्र प्रकृति ही रह जाती है । इस प्रकार संसार अपने मुल कारण प्रकृति में लय को प्राप्त हो जाता है ।
३. साहित्य में एक सात्विक भाव जिससे किसी वस्तु में तन्मय होने से पूर्व स्मृति का लोप हो जाता है ।
४. मुर्छा । बेहोशी ।
५. मृत्यु । नाश (को॰) ।
६. ओंकार (को॰) ।
७. व्यापक संहार या विनाश (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-लय &c. See under प्र-√ ली.
प्र-लय m. dissolution, reabsorption, destruction, annihilation
death
(esp.) the destruction of the whole world, at the end of a Kalpa (s.v.), ṢaḍvBr.; ChUp.; Śaṃk.; MBh.; Kāv. &c.
setting (of the stars), Subh.
end (संजात-निद्रा-प्र-लय mfn. having done sleeping, Pañcat.)
cause of dissolution, Bhag.; Bṛh.
fainting, loss of sense or consciousness, Pratāp.; Sāh.; Suśr.
sleepiness, Gal.
N. of the syllable ओम्, AtharvaśUp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (689,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रलयः 1 Destruction, annihilation, dissolution; स्यानानि किं हिमवतः प्रलयं गतानि Bh. 3. 70, 69; प्रलयं नीत्वा Śi. 11. 66 ‘causing to disappear’. [] --2 The destruction of the whole universe (at the end of a kalpa), universal destruction; Ku. 2. 8; Bg. 7. 6. --3 Any extensive destruction or devastation. --4 Death, dying, destruction; प्रारब्धाः प्रलयाय मांसवदहो विक्रेतुमेते वयं Mu. 5. 21; 1. 14; Bg. 14. 14. --5 Swoon, fainting, loss of consciousness, syncope; प्रलयांतोन्मिषिते विलोचने Ku. 4. 2. --6 (In Rhet.) Loss of consciousness, considered as one of the 33 subordinate feelings; प्रलयः सुखदुःखाद्यैर्गाढमिंद्रियमूर्छनं Pratāparudra. --7 The mystic syllable om. --Comp. --कालः the time of universal destruction. --जलधरः a cloud at the dissolution of the world. --दहनः the fire at the dissolution of the world. --पयोधिः the ocean at the dissolution of the world.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0758-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रलयः, पुं, (प्रलीयते क्षीयते जगदस्मिन्निति । प्र + ली + “एरच् ।” ३ । ३ । ५६ । इत्यच् ।) प्रक्षयः । तत्पर्य्यायः । संवर्त्तः २ कल्पः ३ क्षयः ४ कल्पान्तः ५ । इत्यमरः । १ । ४ । २२ ॥ लयः ६ संक्षयः ७ विलयः ८ । इति शब्दरत्ना- वली ॥ प्रतिसर्गः ९ प्रतिसञ्चरः १० । स च नित्यनैमित्तिकप्राकृतात्यन्तिकभेदेन चतुर्धा । यथा, -- कूर्म्म उवाच । “नित्यं नैमित्तिकञ्चैव प्राकृतात्यन्तिकौ तथा । चतुर्धायं पुराणेऽस्मिन् प्रोच्यते प्रतिसञ्चरः ॥” * नित्यो यथा, -- “योऽयं संदृश्यते नूनं नित्यं लोके क्षयन्त्विह । नित्यं संकीर्त्त्यते नाम्ना मुनिभिः प्रतिसञ्चरः ॥” नैमित्तिको यथा, -- “ब्राह्मो नैमित्तिको नाम कल्पान्ते यो भवि- ष्यति । त्रैलोक्यस्यास्य कथितः प्रतिसर्गो मनीषिभिः ॥” प्राकृतो यथा, -- “महदाद्यं विशेषान्तं यदा संयाति संक्षयम् । प्राकृतः प्रतिसर्गोऽयं प्रोच्यते कालचिन्तकैः ॥” आत्यन्तिको यथा, -- “ज्ञानादात्यन्तिकः प्रोक्तो योगिनः परमात्मनि । प्रलयः प्रतिसर्गोऽयं कालचिन्तापरैर्द्विजैः ॥ आत्यन्तिकश्च कथितः प्रलयो लयसाधनः ॥” * ॥ नैमित्तिकप्रलयविस्तारो यथा, -- “नैमित्तिकमिदानीं वः कीर्त्तयिष्ये समासतः ॥ चतुर्युगसहस्रान्ते संप्राप्ते प्रतिसञ्चरे । आत्मसंस्थाः प्रजाः कर्त्तुं प्रतिपेदे प्रजापतिः ॥ ततो भवत्यनावृष्टिस्तीव्रा सा शतवार्षिकी । भूतक्षयकरी घोरा सर्व्वभूतभयङ्करी ॥ ततो यान्यल्पसाराणि शस्यानि पृथिवीतले । तानि चाग्रे प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च ॥ सप्तरश्मिरथो भूत्वा समुत्तिष्ठन् दिवाकरः । असह्यरश्मिर्भवति पिबन्नम्भो गभस्तिभिः ॥ ततस्ते रश्मयः सप्त पिबन्त्यम्बु महार्णवे । तेनाहारेण ते सूर्य्या दीप्ताः सप्त भवन्ति हि ॥ तस्य ते रश्मयः सप्त सूर्य्या भूत्वा चतुर्द्दिशम् । चतुर्लोकमिदं कृत्स्रं दहन्ति शिखिनो यथा ॥ व्याप्नुवन्तश्च ते विप्रास्तूर्द्धञ्चाधश्च रश्मिभिः । दीप्यन्ते भास्कराः सप्त दहन्तोऽग्निप्रतापिनः ॥ ते सूर्य्या वारिणा दीप्तो बहुसाहस्ररश्मयः । खं समावृत्य तिष्ठन्ति निर्द्दहन्तो वसुन्धराम् ॥ ततस्तेषां प्रतापेन दह्यमाना वसुन्धरा । साद्रिनद्यर्णवद्वीपा निःस्नेहा समपद्यत ॥ दीप्ताभिः सन्तताभिश्च ज्वालाभिश्च समावृतः । अघश्चोर्द्धञ्च तिर्य्यक् च समावृत्य सहस्रशः ॥ सूर्य्याग्निना प्रसृष्टानां संहृष्टानां परस्परम् । एकत्वमुपजातानामेकज्वालो भवेत् प्रभुः ॥ सर्व्वलोकप्रणाशश्च सोऽग्निर्भूत्वात्मकुण्डली । [] चतुर्लोकमिदं कृत्स्नं निर्द्दहत्यात्मतेजसा ॥ ततः प्रलीने सर्व्वस्मिन् जङ्गमे स्थावरे तथा । निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिः कूर्म्मपृष्ठे प्रकाशते ॥ अम्बरीशमिवाभाति सर्व्वमापूरितं जगत् । सर्व्वमेव तदार्च्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते नभः ॥ पाताले यानि तीर्थानि महोदधिगतानि तु । तत्र तानि प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति वै ॥ द्बीपांश्च पर्व्वतांश्चैव वर्षाण्यथ महोदधीन् । तान् सर्व्वान् भस्मसात् कृत्वा सप्तात्मा पावकः प्रभुः ॥ समुद्रेभ्यो नदीभ्यश्च पातालेभ्यश्च सर्व्वशः । पिबन्नपः समिद्धोऽग्निः पृथिवीमाश्रितोऽज्वलत् ॥ ततः सम्बर्त्तकः शैलानतिक्रम्य महांस्तथा । लोकान् दहति दीप्तात्मा रुद्रतेजोविजृम्भितः ॥ स दग्ध्वा पृथिवीन्देवो रसातलमशोषयत् । अधस्तात् पृथिवीं दग्ध्वा दिवमूर्द्धं दहिष्यति ॥ योजनानां शतानीह सहस्राण्ययुतानि च । उत्तिष्ठन्ति शिखास्तस्य वायुः सम्बकर्त्तस्य च ॥ गन्धर्व्वांश्च पिशाचांश्च सयक्षोरगराक्षसान् । तदा दहत्यसौ दीप्तः कालरुद्रप्रचोदितः ॥ भूर्लोकञ्च भुवर्लोकं स्वर्लोकञ्च तथा महः । दहेदशेषं कालाग्निः कालो विश्वतनुः स्वयम् ॥ व्युष्टेषु तेषु लोकेषु तिर्य्यगूर्द्धमथाग्निना । तत्
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रलय" आता है (35)
जहानक प्रलययुगांत प्रलयकल्पांत प्रलयचेष्टानाश सृष्टि का अंत । प्रलयजिहानक प्रलयविप्रलय पूर्ण विनाश । विलय । प्रलयप्रलीनता प्रलय । नाश । विलीनता । तिरोभावसमसुप्ति कल्पांत में होनेवाली विश्व की निद्रा । प्रलयभूतसंप्लव प्रलययुगांतक प्रलयकालसंवर्तनी सृष्टि का लय । प्रलयलोकविसर्ग प्रलय । विश्व की समाप्तिविश्वक्षय विश्व या ब्रह्मांड का नाश । प्रलयविश्वसंप्लव विश्व का विनाश । प्रलयपरिचरत प्रलय । कयामतक्षय धीरे धीरे घटना । ह्रास । अपचयविलय विलीन होने की क्रिया या भाव । लोप । अस्तसंलय पक्षियों का उतरना या नीचे बैठनासंवर्त जुटना । भिड़ना । (शत्रु से)संहृति बटोरने या समेटने की क्रियाप्रत्याहार योग के आठ अंगों में से एक अंग जिसमें इंद्रियों को उनेक विषयों से हटाकर…अभव न होना अनस्तित्वअपीति प्रवेशमहालय कुआर का कृष्णपक्ष जिसमें पितरों के लिये तर्पण और श्राद्ध आदि किया जाता…संक्षय सम्यक् प्रकार से नाश । पूरी तरह बरबादीपंचलक्षण पुराण के पाँच चिह्न या लक्षण जो ये हैं, 'सर्गश्च' प्रतिसर्गश्च वँशो मन…प्रतिसर्ग पुराणानुसार वे सब सृष्टियाँ जो रुद्र, विराटपुरुष, मनु, यक्ष और मरीचि आ…प्रत्यवहार संहार । मार डालनाप्रतिसंक्रम प्रतिच्छाया । प्रतिबिंबइंद्रियस्वाप इंद्रियों को अपने विषयों का ज्ञान न होनानष्टचेष्टता मूर्च्छा । बेहोशीखय पु † संज्ञा स्त्री॰तूफान डुबानेवाली बाढसत्वसंप्लव बल या सामर्थ्य की हानिविवर्तस्थायी कल्प संज्ञा पुं॰ वह समय जब लोक अवनति की पराकाष्ठा को पहुँचकर शून्य दशा…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें