🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:51:26 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नाश
nāśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
क्षय (3.3.154) घर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नाश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. न रह जाना । लोप । ध्वंस । बरबादी । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । विशेष—सांख्यावाले कारण में लय होने को ही नाश कहते हैं क्योकि जो वस्तु है उसका अभाव नहीं हो सकता । कारण में लय हो जाने से सूक्ष्मता के कारण वस्तु का बोध नहीं होता । जब कोई कार्य कारण में इस प्रकार लीन हो जाता है कि वह फिर कार्यरूप में नहीं आ सकता तब आत्यंतिक नाश होता है । नैयायिक नाश को ध्वंसाभाव मानते हैं ।
२. गायब होना । अदर्शन ।
३. पलायन ।
४. संकट (को॰) ।
५. निधन (को॰) ।
६. अनुपलंभ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नाश m. (√ 1. नश्) attainment (see दूण्˚).
2. नाश m. (√ 2. नश्) the being lost, loss, disappearance, destruction, annihilation, ruin, death, Br.; Mn.; MBh. &c. (ifc. destroying, annihilating, cf. कर्म-नाशा, ग्रह-नाश, दुः-स्वप्न-न्˚)
flight, desertion, W.
(arithm.) elimination, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (538,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाशः [नश्-मावे घञ्] 1 Disappearance; गता नाशं तारा उपकृतमसाधाविव जने Mk. 5. 25. --2 Frustration, destruction, ruin, loss; Bg. 2. 40; R. 8. 88, 12. 67; so वित्त˚, बुद्धि˚ &c. --3 Death. --4 Misfortune, calamity. --5 Abandonment, desertion. --6 Flight, retreat. --7 (In arith.) Elimination. --8 Want of apprehension, [] non-perception (अनुपलंभ).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0616-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाश पु० नश--भावे घञ् । १ ध्वंसे निधने २ अदर्शने ३ पलायने ४ अनुपलम्भे च मेदि० । ध्वं सश्च जन्याभावः इति नैया- यिकाः अतीतावस्थेति सांख्याः “नाशः कारणलयः” सा० सू० “लीङ् श्लेषणे इत्यनुशासनात् लयः सूक्ष्मतया कारणेष्वविभागः सएवातीतावस्थाख्यो नाश इत्युच्यते” प्र० व० भा० । आत्यन्तिकनाशश्च कारणेन सह नाशः इति भेदः “विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते” संक्षेप० “अधिष्ठानावशेषो हि नाशः कल्पितवस्तुनः” वेदा० प० “स्मृतिभ्रंशात् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति” गीता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4050,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाशः, पुं, (नश + भावे घञ् ।) पलायनम् । निधनम् । (यथा, महाभारते । १ । १२० । १६ । “पित्र्यादृणादनिर्मुक्तस्तेन तप्ये तपोधनाः । देहनाशे ध्रुवो नाशः पितॄणामेष निश्चयः ॥”) अनुपलम्भः । अदर्शनम् । इति मेदिनी । शे, ९ ॥ परिध्वस्तिः । इति हेमचन्द्रः । २ । २३८ ॥ जीवानां नाशहेतुर्यथा, -- “सङ्गात् संजायते कामः कामात् क्रोधोऽभि- जायते । क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः ॥ स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति ॥” इति श्रीभगवद्गीता ॥ कुलनाशकारणं यथा, -- “अनृतात् पारदार्य्याच्च तथाभक्ष्यस्य भक्षणात् । अश्रौतधर्म्माचरणात् क्षिप्रं नश्यति वै कुलम् ॥ अश्रोत्रिये वेददानात् वृषलेषु तथैव च । विहिताचारहीनेषु क्षिप्रं नश्यति वै कुलम् ॥” इति कौर्म्मे उपविभागे १५ अध्यायः ॥ नश्यतां पूर्व्वरूपाणि यथा, -- अत्रिरुवाच । “नश्यतां पूर्व्वरूपाणि जनानां कथयस्व मे । नगराणां तथा राज्ञां त्वं हि सर्व्वं वदिष्यसि ॥ गर्ग उवाच । पुरुषाचारनियमात् परित्यजति देवता । ततोऽपरागाद्देवानामुपसर्गः प्रवर्त्तते ॥ दिव्यान्तरीक्षे भौमञ्च त्रिविधं परिकीर्त्तितम् । ग्रहर्क्षवैकृतं दिव्यमन्तरीक्षं निबोध मे ॥ उल्कापातो दिशां दाहः परिवेशस्तथैव च । [] गन्धर्व्वनगरञ्चैव वृष्टिश्च विकृता च या । एवमादीनि लोकेऽस्मिन् नाकेशानां विनिर्द्दिशेत् ॥ चरः स्थिरस्तु भूमौ च भूकम्पश्चापि भूमिजः । जलाशयानां वैकृत्यं भौमं तदपि कीर्त्तितम् ॥” इति मात्स्ये २०३ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-871-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नाश" आता है (60)
लोप नाश । क्षयनिधन नाशन्यय हानि । नाशहानि न रह जाने का भाव । नाश । अभाव । क्षय । जैसे,—प्राणहानि, तिथिहानिअत्यय मृत्यु । ध्वंस । नाशअवसाद नाश । क्षयध्वंस विनाश । नाश । क्षय । हानि । विशेष— न्याय और वौशेषिक मे 'ध्वंस' एक अभाव…भ्रेष नाशविनशन नष्ट होना । नाश । बरबादी । हानि । लोप । क्षयविनाश अभाव हो जाना । अस्तित्व का न रह जाना । न रहना । नाश । मिटना । ध्वंस । …अपचिति हानि । क्षय । ह्रास । नाशउत्सादन नाश । क्षयप्रभंजन तोड़ फोड़ । उखाड़ पखाड़ । नाशप्रमापण मारण । नाशविध्वंस विनाश । नाश । बरबादीवध घात । नाश । मरण । विशेष दे॰ 'बध'अवक्षय क्षय । नाश । हानिअवसादन नाश । क्षय । ध्वंसआस्कंद नाशपरिक्षय नाश । विनाश । बरबादीविनष्टि नाशप्रध्वंस नाश । विनाश । नष्ट हो जानानष्टि नाश । विनाश । बरबादीअपक्षय छीजना । ह्रास । नाशछेद छेदन । काटने का कामपतन गिरने या नीचे आने क्रिया या भाव । गिरनामाथ रास्ता । पथ । मार्गअपचय क्षति । हानिअपाय विश्लेष । अलगावक्षय धीरे धीरे घटना । ह्रास । अपचयछेदन काटने या आरपार चुभाने की क्रिया या भाव । काटकर अलग करने का काम । चीरफा…विगम प्रस्थान । अनुपस्थिति । चला जाना । प्रयाणव्यय किसी पदार्थ का, विशेषतः धन आदि का, इस प्रकार काम में आना कि वह समाप्त …सन्न चिरौजी का पेड़ । पियाल वृक्षक्षति हानि । नुकसाननिपात पतन । गिरावा । पातनिरोध रोक । अवरोध । रुकावट । बंधनप्रमय मृत्यु । मौतप्रशम शमन । उपशम । शांतिभ्रंश भ्रंस ^१ संज्ञा पुं॰मर्द्दन कुचलना । रौंदनारिष्ट कल्याण । मंगल । सौभाग्यविघात आघात । प्रहार । चोटविथुर चोरनिपातन गिराने का कार्यपर्यास पतन । गिरनाविद्रव पलायन । भागनाविरोधन विरोध करना । बैर करनासंहृति बटोरने या समेटने की क्रियाविच्छेद काट या छेदकर अलग करने की क्रियासमुच्छेद जड़ से उखाड़ना । उन्मूलनअभव न होना अनस्तित्वसति पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'सत्य' या ' सत'गंजन अवज्ञा । तिरस्कारभंजन ॰ पुं॰प्रपतन उड़ जानाअपध्वंस अध:पतन । गिरावप्रहाणि परित्यागप्रतिसंक्रम प्रतिच्छाया । प्रतिबिंबहृति ले जाना । हरण
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें