🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:29:43 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विनाश
vināśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नाश/अदृश्य होना (3.2.22) अदर्शन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विनाश संज्ञा पु॰ [सं॰]
१. अभाव हो जाना । अस्तित्व का न रह जाना । न रहना । नाश । मिटना । ध्वंस । बरबादी ।
२. लोप । । अदर्शन ।
३. बिगड़ जाने का भाव । खराब हो जाना । चौपट हो जाना । खराबी ।
४. बुरी दशा । तबाही ।
५. हानि । नुकसान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-नाश m. utter loss, annihilation, perdition, destruction, decay, death, removal, TPrāt.; Up.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (969,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विनाशः 1 Destruction, ruin, utter loss, decay. --2 Removal. --Comp. --उन्मुख a. about to perish, ripe to meet one's doom. --धर्मन्, --धर्मिन् a. subject to decay, perishable, transient; विषयेषु विनाशधर्मसु त्रिदिवस्थेष्वपि निःस्पृहोऽभवत् R. 8. 10.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0978-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विनाश पु० वि + नश अञ् । १ ध्वंसे २ अदर्शने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4910,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विनाशः, पुं, (विनशनमिति । वि + नश + घञ् ।) विनशनम् । (यथा, गीतायाम् । २ । १७ । “अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्व्वमिदं ततम् । विनाशमव्ययस्थास्य न कश्चित् कर्त्तुमर्हति ॥”) तत्पर्य्यायः । अदर्शनम् २ । इत्यमरः ॥ छञ्छट् ३ । यथा, श्रीभागवते । “एषा षोरतमा सन्ध्या लोकछञ्छट्करी विभो ॥” छञ्छडित्यव्ययं विनाशे वर्त्तते । इति श्रीधर- स्वामी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-403-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विनाश" आता है (60)
कदन मरण । विनाशक्ष विध्वंस । विनाशहति वध । विनाश । हत्याअभिमर संहार । विनाश । हननध्वंस विनाश । नाश । क्षय । हानि । विशेष— न्याय और वौशेषिक मे 'ध्वंस' एक अभाव…क्षिया विनाश । हानि । बर्बादीविध्वंस विनाश । नाश । बरबादीविनिपात विनाश । ध्वंस । बरबादीवैशस विनाश । हत्या । वधकालधर्म मृत्यु । विनाश । अवसानपरिक्षय नाश । विनाश । बरबादीव्यापद् मृत्यु । मौत । विनाशनिर्मूलन निर्मूल होना या करना । विनाशप्रध्वंस नाश । विनाश । नष्ट हो जानाउच्छित्ति विनाश । उच्छेदनष्टि नाश । विनाश । बरबादीउत्साद विनाश । संहारव्यपोह विनाश । बरबादीनिर्दलन ध्वंस । वध । विनाशविभ्रंश विनाश । ध्वंसप्रतिहरण विनाश । बरबादीव्युच्छित्ति विनाश । बरबादी । उन्मूलनछकार † संज्ञा पुं॰ क्षय । विनाशव्यपनय विनाश । बरबादीसाति पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ शासन । दंडआर्ति पीड़ा । दर्दनिपात पतन । गिरावा । पातपंचता पाँच का भावपराभव पराजय । हार । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनापर्यय शास्त्र अथवा लोकाचारविहित । किसी नियम या क्रम का उल्लंघन । विपर्यय । ग…प्रमय मृत्यु । मौतविशसन मार ड़ालना । हत्या करनाव्यसन विपत्ति । आफतस्कंद उछलनेवाली वस्तुअदर्शन अविद्यमानता । असाक्षात्ध्वंसन नाश करने की क्रियापंचत्व पाँच का भावव्यतिकर व्यसनव्युदास हटाना । निकाल देना । निरसन । परित्याग । (व्याकरण)खजा मथानीदलन पीसकर टुकड़े टुकड़े करने की क्रिया । चूर चूर करने का कामसाद डुबना । तल में बैठनादाति वितरणसादन थकान । क्लांतिअपीति प्रवेशअभूति अस्तित्वहीनता । अविद्यमानताउपपात आप्रत्याशित घटनापरिमर शत्रु के नाश के लिये किया जानेवाला तांत्रिक प्रयोगसादनी थकान । क्लांतिउपमर्द मसलना । रगड़नासंक्षय सम्यक् प्रकार से नाश । पूरी तरह बरबादीपरिमर्द्द पूर्णतया मर्दन । रगड़ना । धर्षणअरद बिना दाँतवालादरण दलने या पीसने की क्रियाहृति ले जाना । हरणप्रणाशन नाश करने की क्रिया या भावव्यापत्ति मृत्यु । मौतनश नशन संज्ञा पुं॰प्रदाह ज्वर आदि के कारण अथवा और किसी कारण शरीर में होनेवाली जलन । दाह । विशेष…विमूलन जड़ से उखाड़ना । उन्मूलन
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें