🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:21:40 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्यतिकर
vyatikara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्यतिकर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. व्यसन ।
२. विनाश । बरबादी ।
३. मिश्रण । मिलावट ।
४. व्याप्ति । संबंध । लगाव । तअल्लुका ।
६. समूह । झुंड ।
७. रगड़ । घर्षण (को॰) ।
८. अंतराय । विघ्न । रुकावट (को॰) ।
९. घटना । वृतांत (को॰) ।
१०. सुअवसर । सुयोग (को॰) ।
११. विनिमय । परिवर्तन । अदल बदल (को॰) ।
१२. क्षोभ (को॰) ।
१३. ध्यानाकर्षण (को॰) ।
व्यतिकर २ वि॰
१. पारस्परिक ।
२. व्यापक विस्तारवाला ।
३. निकट । समीप । आसन्न [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. व्य्-अतिकर mfn. acting reciprocally, reciprocal, W.
व्य्-अतिकर m. reciprocity, reciprocal action or relation, ib.
contact, contiguity, union (ifc. = joined with, spreading through or over, pervading), MBh.; Kāv. &c.
(ifc.) taking to, accomplishing, performing, Amar.; Daś.; Rājat.
incident, opportunity, Nalac.
reverse, misfortune, calamity, accident, fatality, Hcar.; Pañcat.; Kathās.
destruction, end, BhP.
2. व्य्-अतिकर m. mixing or blending together, mixture, MBh.; BhP.
a confusing (or striking) resemblance, Jātakam.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1029,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यतिकर a. 1 Reciprocal. --2 Spreading, pervading. --3 Contiguous, near. --रः 1 Mixture, intermixture, mixing, blending together; तीर्थे तोयव्यतिकरभवे जह्नुकन्यासरय्वोः R. 8. 95; व्यतिकर इव भीमस्तामसो वैद्युतश्च U. 5. 13; Māl. 9. 52. --2 Contact, union, combination; रुद्रेणेदमुमाकृतव्यतिकरे स्वांगे विभक्तं द्विधा M. 1. 4; Māl. 7, Śi. 4. 53, 7. 28. --3 Striking against; Māl. 5. 34. --4 Obstruction; Ku. 5. 85. --5 An incident, occurrence, affair, a thing, matter; एवंविधे व्यतिकरे ‘such being the case.’ --6 An opportunity. --7 Misfortune, calamity. --8 Mutual relation, reciprocity. --9 Exchange, interchange. --10 Alternation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1017-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यतिकर पु० वि + अति--कॄ--अप् । व्यतिसम्बन्धे २ व्यसमे च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4980,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यतिकरः, पुं, (वि + अति + कृ + अप् ।) व्यसनम् । (यथा, कथासरित्सागरे । ७४ । ८९ । “अस्मिन् व्यतिकरे वृत्ते शत्रुतामेव ते गतः ॥”) व्यतिषङ्गः । इति मेदिनी ॥ (विनाशः । यथा, भागवते । १ । ७ । ३२ । “प्रजोपद्रवमालक्ष्य लोकव्यतिकरञ्च तम् । मतञ्च वासुदेवस्य संजहारार्ज्जुनो द्वयम् ॥” मिश्रणम् । यथा, माघे । ४ । ५३ । “अन्योन्यव्यतिकरचारुभिर्विचित्रै- रत्रस्यन्नवमणिजन्मभिर्मयूखैः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-531-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें