🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:43:57 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ध्वंस
dhvaṃsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ध्वंस संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विनाश । नाश । क्षय । हानि । विशेष— न्याय और वौशेषिक मे 'ध्वंस' एक अभाव माना गया है । पर सत्कार्यवादी सांख्य और वेदांत ध्वंस का अभाव नहीं मानते केवल तिरोभाव मानते हैँ । वे वस्तु का नाश नहीं मानते; उसका अवस्थांतर माने हैं ।
२. भावन या इमारत का ढहना या गिरना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्वंस m. falling down, perishing, destruction, loss, ruin, TBr.; Var.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (522,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्वंसः [ध्वंस्-भावे घञ्] 1 Falling down, sinking, falling to pieces. --2 Vanishing, disappearance. --3 Loss, destruction, ruin. --सी A mote in the sun-beam.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0603-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्वंस पु० ध्वन्स--भावे घञ् । विनाशे अभावभेदे । “जन्याभावत्वं ध्वंसत्वमिति” मुक्तावली । जन्यत्वस्य प्रायण दुर्ज्ञेयत्वात् अभावत्वव्याप्यः अखण्डोपाधिरिति नव्यनैयायिकाः । [] सत्कार्य्यवादिमते तिरोभाव एव ध्वंस इति भेदः । “ध्रुवं ध्वंसो भावी जलनिधिमहीशैलसरिताम्” “तन्तूनां प- क्ष्मणां लोम्नां स्याद् ध्वंसश्च विनाश्रयात्” कामन्दकी०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3919-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्वंसः, पुं, (ध्वन्स + भावे घञ् ।) नाशः । यथा, -- जन्याभावत्वं ध्वंसत्वमिति सिद्धान्तमुक्तावली ॥ (यथा, पञ्चतन्त्रे । १ । ११७ । “दर्शितभयेऽपि धातरि धैर्य्यध्वंसो भवेन्न वीराणाम् । शोषितसरसि निदाघे नितरामेवोद्धतः सिन्धुः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-810-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ध्वंस" आता है (35)
नाश न रह जाना । लोप । ध्वंस । बरबादी । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । विशेष—सांख…अत्यय मृत्यु । ध्वंस । नाशविनाश अभाव हो जाना । अस्तित्व का न रह जाना । न रहना । नाश । मिटना । ध्वंस । …विनिपात विनाश । ध्वंस । बरबादीअवसादन नाश । क्षय । ध्वंसपंचकृत्य ईश्वर या महादेव के ये पाँच प्रकार के कर्म—सृष्टि, स्थिति, ध्वंस, विधान…निर्दलन ध्वंस । वध । विनाशपरिहृति नाश । क्षय । ध्वंस । मिटना । जवालविभ्रंश विनाश । ध्वंसप्रलोप ध्वंस । नाशधूलधानी चूर चूर होने का भाव । ध्वंस । विनाश । क्रि॰ प्र॰—करना । होनानीवानास जड़ मूल से नाश । सत्तानाश । बरबादी । ध्वंस । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनासत्यानास सर्वनाश । मटियामेट । ध्वंस । बरबादीछेद छेदन । काटने का कामछेदन काटने या आरपार चुभाने की क्रिया या भाव । काटकर अलग करने का काम । चीरफा…सन्न चिरौजी का पेड़ । पियाल वृक्षप्रशम शमन । उपशम । शांतिभ्रंश भ्रंस ^१ संज्ञा पुं॰मर्द्दन कुचलना । रौंदनास्कंद उछलनेवाली वस्तुसंहृति बटोरने या समेटने की क्रियासमुच्छेद जड़ से उखाड़ना । उन्मूलनभंजन ॰ पुं॰संक्षय सम्यक् प्रकार से नाश । पूरी तरह बरबादीदरण दलने या पीसने की क्रियाहृति ले जाना । हरणविमूलन जड़ से उखाड़ना । उन्मूलनविप्रलोप पूर्णतः अदर्शन या लोपसमुच्छित्ति पूर्णतः उच्छेद या उत्पाटननाठ पु संज्ञा पुं॰खुरू खुर या टापवाले पशुओं की खुर से भूमि खोदने की क्रिया जिसमें वे प्राय: ड…विभंज टूटना । फूटनाइनहिदाम ढहना । गिरनाधूरधानी गर्द की ढेरी । धूल की राशिमुसमुंद पु ^१ वि॰ ध्वस्त । नष्ट । बरबाद
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें