🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:03:25 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अत्यय
atyaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अत्यय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मृत्यु । ध्वंस । नाश ।
२. अतिक्रमण । हद से बाहर जाना ।
३. दंड । सजा ।
४. कृच्छ्र । कष्ट ।
५. दोष ।
६. प्राचीन काल का एक प्रकार का अर्थदंड या जुर्माना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अत्य्-अय See s.v.
अत्य्-अय m. (fr. √ इ with अति See अती), passing, lapse, passage
passing away, perishing, death
danger, risk, evil, suffering
transgression, guilt, vice
getting at, attacking, Yājñ. ii, 12
overcoming, mastering (mentally)
a class, ChUp.
(also) confession of sins, Lalit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (16,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अत्ययः [इ-अच्] 1 (a) Passing away, lapse; काल˚ Ms. 8. 145. (b) End, conclusion, termination, absence, disappearance; तपात्यये Ku. 4. 44, 5. 23; शिशिरात्ययस्य पुष्पोच्चयः 3. 61; आतप˚ R. 1. 52. --2 Complete disappearance, death, destruction, passing away, perishing; पितुरत्ययात् Dk. 64. --3 Danger, risk, harm, injury, evil; जीवितात्ययमापन्नः Ms. 10. 104 the life being in danger or jeopardy; प्राणानामेव चात्यये 5. 27; प्राणात्यये च संप्राप्ते Y. 1. 179, Ms. 6. 68, 8. 69; पुत्रदारात्ययं प्राप्तः 10. 99 (Kull. क्षुदवसन्नपुत्रकलत्रः). --4 Suffering, misery, difficulty, distress. --5 Guilt, fault, offence, transgression; क्षत्रियस्यात्यये दंडो भागाद्दशगुणो भवेत् Ms. 8. 243; दाप्योष्टगुणमत्ययं 8. 400 should be made to pay as a fine for his offence. --6 Attack, assault Y. 2. 12. --7 Overcoming, mastering mentally, comprehending; बुद्धिश्च ते लोकैरपि दुरत्यया Rām. --8 Overstepping; क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया Ken. --9 A class, kind.
अत्यय, अत्ययिक &c. See under अती.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0036-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अत्यय पु० अति + इण--अच् । अतिक्रमे, अभावे, विनाशे, दोषे, कृच्छ्रे, अतिक्रम्य गमने, कार्य्यस्यावश्यम्भावाभावे च । “प्राणात्यये च संप्राप्ते योऽन्नमत्ति यतस्ततः । न स पापेन लिप्येत पद्मपत्रमिवाम्भसेति” स्मृतिः । “क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्ययेति” पुरा० अत्ययं कालातिक्रमं न सहते ठक् आत्ययिकः । विलम्बाक्षमे कार्य्ये त्रि० । “आत्ययिकेषु कार्य्येषु सद्य एवाधिवासयेदिति” पुराणम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0109,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अत्ययः, पुं, (अति + इण् + भावे अच् ।) मृत्युः । अतिक्रमः । दण्डः । दोषः । कृच्छ्रं । इत्यमरः ॥ (“जीवितात्ययमापन्नो योऽन्नमत्ति यतस्ततः । आकाशमिव पङ्केन न स पापेन लिप्यते ॥ इति मनुः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-031-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अत्यय" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें