🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:42:52 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निधन
nidhana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निधन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नाश ।
२. मरण ।
३. फलित ज्योतिष में लग्न से आठवाँ स्थान । विशेष—इस स्थान से अत्यंत संकट, आयु, शस्त्र आदि का बिचार किया जाता है । यदि लग्न से चौथे स्थान पर सुर्य हों और ग्रह पर शनि की द्दष्टि हो तो जिस दिन निधन स्थान पर शु्भग्रहों की द्दष्टि होगी, उसी दिन मृत्यु होगी ।
४. जन्म नक्षत्र से सातवाँ, सोलहवाँ और तेईसवाँ नक्षत्र ।
५. कुल । खानदान ।
६. कुल का अधिपति ।
७. विष्णु ।
८. पाँच अवयव या सात अवयवयुक्त साम का अंतिम अवयव । यौ॰—निधनकारी = नष्टकारक । नाशक । निधनक्रिया= अंत्येष्टि । निधनपति ।
निधन २ वि॰ वनहीन । निर्धन । दरिद्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नि-धन mfn. (for 2. See col. 3) having no property, poor, L.
2. नि-˚धन (for 1. See col. 2) n. (m. only, Hariv. 4846; g. अर्धर्चादि) settling down, residence or place of r˚, domicile, receptacle, AV.; Suśr.; BhP.
conclusion, end, death, destruction, loss, annihilation, Mn.; Var.; MBh. &c.
(in music) the concluding passage of a Sāman which is sung in chorus
any finale, AV.; TS.; Br. &c.
N. of the 8th mansion, Var.
race, family, L.
नि-˚धन m. the head of a family, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (548,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निधन a. [निवृत्तं धनं यस्मात्; Uṇ. 2. 81.] Poor, indigent; अहो निधनता सर्वापदामास्पदं Mk. 1. 14. --नः --नं 1 Destruction, annihilation, death, loss; स्वधर्में निधनं श्रेयः Bg. 3. 35; म्लेच्छनिवहनिधने कलयसि करवालं Gīt. 1; कल्पांतेष्वपि न प्रयाति निधनं विद्याख्यमंतर्धनं Bh. 2. 16; Pt. 1. 21; 5. 95. --2 The concluding passage at the end of a Sāman sung in chorus. --3 The finale (in music). --4 N. of the eighth lunar mansion. --5 Conclusion, end, termination. --6 Ved. Residence; receptacle. --नः The head of a family. --नं Family, race. --Comp. --कारिन् a. fatal, destructive. --क्रिया a funeral ceremony.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0621-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निधन पु० न० । निधीयतेऽत्र नि + धा--क्यु । १ मरणे अमरः लग्नतः २ अष्टमस्थाने तत्र मरणस्य चिन्त्यत्वा- त्तस्य तथात्वम् । ३ स्वजन्मनक्षत्रावधिकेषु सप्तमषोडशत्र- योविंशेषु नक्षत्रेषु “निधने तिलकाञ्चनम्” ज्यो० त० । “क गन्तासि भ्रातः । कृतवसतयो यत्र धनिनः । किमर्थं [] प्राणानां स्थितिमनुविधातुं कथमपि । धनैर्याच्ञालभ्यै- र्ननु परिभवोऽभ्यर्थनफलम् निकारोऽग्रे पश्चाद्धनम- हह भोस्तद्धि निधनमिति” शान्तिश० । पञ्चावयवस्य सप्तावयवस्य वा साम्नोऽन्तिमे ४ अवयवे च तच्च यस्य कस्यचित्साम्नः अन्तिमभागरूपम् उद्गातृप्रस्तोतृप्रति- हर्त्तृभिः मिलितैर्युगपद्गेयम् । “ऋतुषु पञ्चविधं सामो- पासीत वसन्तो हिङ्कारः ग्रीष्मः प्रस्तावः वर्षा उद्गीथः शरत् प्रतिहारो हेमन्तो निधनम्” “बाचि सप्तबिधं सामोपासीत यत्किञ्चित् वाचो हुमिति स हिङ्कारः यत्प्रेति स प्रस्तावो यदेति स आदिः यदुदिति स उ- द्गीथः यत्प्रतीति स प्रतिहारः यदुपेति स उपद्रवः यन्नीति तन्निधनम्” छा० उ० । निवृत्तं धनं यस्यात् । ५ द- रिद्रे त्रि० “निधनता सर्वापदामास्पदम्” मृच्छकटिकम्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4067-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निधनं, क्ली, (नि + धा + “कॄपॄवृजिमन्दिनि धाञः क्युः ।” उणां । २ । ८१ । इति क्युः ।) नाशः । तत् तु अदर्शनं मरणञ्च । (यथा, विष्णु- पुराणे । १ । १३ । ७३ । “एकस्मिन् यत्र निधनं प्रापिते दुष्टकारिणि ! । बहूनां भवति क्षेमं तस्य पुण्यप्रदो वधः ॥”) कुलम् । तत्तु कुलस्थानं कुलमुख्यश्च । इत्यमर- भरतौ ॥
निधनं, पुं क्ली, (नि + धा + क्युः ।) मरणम् । इत्यमरः । २ । ८ । १६ ॥ वधतारा । सा तु जन्मनक्षत्रत्वात् सप्तमी तारा । यथा, जन्म सम्पद्विपत् क्षेमः प्रत्यरिः साधको वष इत्यादि । प्रत्यरौ लवणं दद्यान्निधने तिलकाञ्चनम् । इति ज्योतिस्तत्त्वस् ॥ (निवृत्तं धनं यस्य ।) धन- हीने, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-881-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निधन" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें