🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:47:00 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मृत्यु
mṛtyu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मृत्यु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. शरीर से जीवात्मा का वियोग । प्राण छुटना । मरण । मौत ।
२. यमराज ।
३. ग्यारह रुद्रो में से एक ।
४. विष्णु ।
५. ब्रह्मा ।
६. माया ।
७. कलि ।
८. फलित ज्योतिष के अनुसार जन्मकुंडली का आठवाँ स्थान ।
९. कामदेव ।
१०. एक साममंत्र ।
११. बौद्ध देवता पद्मपाणि के एक अनुचर ।
१२. संसार (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मृत्यु m. (very rarely f.) death, dying, RV. &c., &c.
(deaths of different kinds are enumerated, 100 from disease or accident and one natural from old age; ifc. = ‘d˚ caused by or through’)
Death personified, the god of d˚ (sometimes identified with Yama or with Viṣṇu; or said to be a son of Adharma by Nirṛti or of Brahmā or of Kali or of Māyā; he has also the patronymics Prādhvaṃsana and Sāmparāyaṇa, and is sometimes reckoned among the 11 Rudras, and sometimes regarded as Vyāsa in the 6th Dvāpara or as a teacher &c.), ŚBr.; MBh.; Pur. &c.
N. of the god of love, L.
of a partic. Ekāha, ŚāṅkhŚr.
of the 8th astrol. house, VarBṛS.
of the 17th astrol. Yoga, Col. (मृत्योर् हरः and म्रित्योर् विकर्ण-भासे N. of Sāmans).
मृत्यु &c. See p. 827, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (827,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मृत्युः [मृत्युक] 1 Death, decease; जतस्य हि ध्रुवां मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतम्य च Bg. 2. 27 --2 Yama, the god of death. --3 An epithet of Brahman --4 Of Viṣṇu. --5 Of Māyā. --6 Of Kali --7 The god of love --Comp. --तूर्यं a kind of drum beaten at obsequial rites. --द a fatal. --नशकः quicksilver. --नाशन the drink of immortality, ambrosia. --पाः an epithet of Śiva. --पाशः the noose of death or Yama. --पुष्पः the sugarcane. --प्रतिबद्ध a. liable to death. --फलं a kind of poisonous fruit. --फला, --ली the plantain. --बीजः, --वीजः a bamboo-cane. --भृत्यः sickness, disease. --राज् m. Yama, the god of death. --लोकः {1} the world of the dead, the world of Death or Yama. {2} earth, the world of mortals; cf. मर्त्यलोक. --वंचनः {1} an epithet of Śiva. {2} a raven. --सूतिः f. a female crab.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0876-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मृत्यु पु० मृ--त्युक् । १ यमे हेम० देहादिभ्यः २ प्राणवियोगे विजातीयात्ममनःसंयोगनाशे वा ३ मरणे च अमरः । “मृत्योः स मृत्युमाप्नोति” श्रुतिः भयात् मायायां जाते ४ पुत्रभेदे पु० भयाज्ज्ञेऽथ वै माया मृत्युं भूतापहा- रिणम् । निरृतिश्च तथा कन्या मृत्योर्भार्य्याऽभवन्मुने! । अलक्ष्मीर्नाम तस्यां च मृत्योः पुत्राश्चतुर्दश” मार्क० पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4762,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मृत्युः, पुं, (म्रियते अस्मादिति मृ + “भुजिमृङ्भ्यां युक् त्युकौ ।” उणा० । ३ । २१ । इति त्युक् ।) यमः । इति हेमचन्द्रः ॥ कंसः । यथा, -- “प्रत्यर्प्य मृत्यवे पुत्त्रान् मोचये कृपणामिमाम् । सुता मे यदि जायेरन् मृत्युर्व्वा न म्रियेत चेत् ॥” इति श्रीभागवते १० स्कन्धे १ । ४९ ॥
मृत्युः, पुं, क्ली, प्राणवियोगः । तत्पर्य्यायः । पञ्चता २ कालधर्म्मः ३ दिष्टान्तः ४ प्रलयः ५ अत्ययः ६ अन्तः ७ नाशः ८ मरणम् ९ निधनः १० । इत्यमरः ॥ पञ्चत्वम् ११ मृतम् १२ मृतिः १३ । इति तट्टीकायां रमानाथः ॥ नैधनम् १४ । इति तट्टीकासारसुन्दरी ॥ संस्था १५ कालः १६ परलोकगमः १७ दीर्घनिद्रा १८ निमीलनम् १९ अस्तम् २० अवसानम् २१ । इति हेमचन्द्रः ॥ भूमिलाभः २२ निपातः २३ विलयः २४ आत्य- यिकम् २५ । इति शब्दरत्नावली ॥ अप्ययः २६ । (मरणार्थे यथा, -- “क्षीणस्य यस्य क्षुत्तृष्णे हृद्यैर्मिष्टैर्हितैस्तथा । न शाम्यतोऽन्नपानैश्च तस्य मृत्युरुपस्थितः ॥ प्रवाहिका शिरःशूलं कोष्ठशूलञ्च दारुणम् । पिपासा बलहानिश्च तस्य मृत्युरुपस्थितः ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ३१ अः ॥ “एकोत्तरं मृत्युशतमथर्व्वाणः प्रचक्षते । तत्रैकः कालसंज्ञस्तु शेषास्त्वागन्तवः स्मृताः ॥ दोषागन्तुजमृत्युभ्यो रसमन्त्रविशारदौ । रक्षेतां नृपतिं नित्यं यत्नाद्बैद्यपुरोहितौ ॥” इति च तत्र तत्स्थाने । ३४ अः ॥) तत्प्रमाणं यथा, -- “अहमात्मोद्धवामीषां भूतानां सुहृदीश्वरः । अहं सर्व्वाणि भूतानि तेषां स्थित्युद्भवाप्ययः ॥” इति श्रीमद्भागवते ११ स्कन्धे । १६ । १० ॥ स तु ब्रह्मणो गुदतो जातः । यर्था, -- “पायुर्यमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य नारद ! । हिंसाया निरृते मृर्त्योर्निरयस्य गुदं स्मृतम् ॥” इति श्रीभागवते २ स्कन्धे ५ अध्यायः ॥ कल्पान्तरे भयात् मायायां जातः । यथा, -- “हिंसा भार्य्या त्वधर्म्मस्य तयोर्जज्ञे तथानृतम् । कन्या च निकृतिस्ताभ्यां भयं नरकमेव च ॥ माया च वेदना चैव मिथुनं त्विदमेतयोः । भयाज्जज्ञेऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम् ॥ वेदना च सुतञ्चापि दुःखं जज्ञेऽथ रौरवात् । * । अस्यापत्यादि यथा, -- “मृर्त्योर्व्याधिर्जराशोकतृष्णाक्रोधाश्च जज्ञिरे । दुःखोत्तराः स्मृता ह्येते सर्व्वे चाधर्म्मलक्षणाः । [] नैषां भार्य्यास्ति पुत्त्रो वा सर्व्वे ते ह्यूर्द्ध्वरेतसः ॥ निरृतिश्च तथा चान्या मृत्योर्भार्य्याभवन् मुने ! । अलक्ष्मीर्नाम तस्याञ्च मृत्योः पुत्त्राश्चतुर्द्दश ॥ अलक्ष्मीसूचका ह्येते मृत्योरादेशकारिणः । विनाशकाले च नरान् भजन्त्येते शृणुष्व तान् ॥ इन्द्रियेषु दशस्वेते तथा मनसि च स्थिताः । स्वे स्वे नरं स्त्रियं वापि विषये योजयन्ति च ॥ तथेन्द्रियाणि चाक्रम्य रागलोभादिभिर्नरान् । योजयन्ति तथा हानिं यान्ति धर्म्मादिभिर्द्विज ! ॥ अहङ्कारगताश्चान्ये तथान्ये बुद्धिसंस्थिताः । विनाशाय नरस्त्रीणां यतन्ते मोहसंश्रयाः । एवं त्वधर्म्मेणोत्पन्नाः सर्व्वे चापि भयङ्कराः ॥” इति मार्कण्डेयपुराणे दुःसहानुशासनं नामा- ध्यायः ॥ विष्णुपुराणे प्रथमेऽंशे सप्तमोऽध्यायश्च ॥ मृत्युज्ञापकारिष्टानि यथा, -- दत्तात्रेय उवाच । “अरिष्टानि महाराज ! शृणु वक्ष्यामि तानि ते । येषामालोकनान्मृत्युं निजं जानाति योगवित् ॥ देवमार्गं ध्रुवं शुक्रं सोमच्छायामरुन्धतीम् । यो न पश्येन्न जीवेत् स नरः संबत्सरात् परम् ॥ अरश्मि विम्बं सूर्य्यस्य वह्निञ्चैवांशुमालिनम् । दृष्ट्वैकादशमासेभ्यो नरो नोर्द्ध्वं स जीवति ॥ वान्त्यां मूत्रे पुरीषे वा सुवर्णं रजतं यथा । प्रत्यक्षमथवा स्वप्ने जीवितं दशमासिकम् ॥ दृष्ट्वा प्रेतपिशाचादीन् गन्धर्व्वनगराणि च । सुवर्णवर्णान् वृक्षांश्च नव मासान् स जीवति ॥ स्थूलः कृशः कृशः स्थूलो योऽकस्मादेव जायते । प्रकृतेश्च
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मृत्यु" आता है (60)
मरक मृत्यु । मरणहंतु मौत । मृत्युअत्यय मृत्यु । ध्वंस । नाशप्रमय मृत्यु । मौतअजीवनि अस्तित्व का अभाव । मृत्युसंपराय मृत्यु । मौतमरत पु संज्ञा पुं॰ मरण । मृत्यु । मौतमृति मरण । मृत्यु । यौ॰—मृतिरेखा =मृत्युसूचक रेखाअस्वंत मृत्युप्रमृत मरण । मृत्युयशःशेष मृत्यु । मौतकालधर्म मृत्यु । विनाश । अवसानव्यापद् मृत्यु । मौत । विनाशदिष्टांत मृत्यु । मौतदेहयात्रा मरण । मृत्युमहानिद्रा मृत्यु । मरण । मौतदीर्घनिद्रा मृत्यु । मौत । मरणमर मृत्युहांत्र मृत्यु । मरण । मौतप्राणांत मरण । प्रणनाश । मृत्युव्यापत्ति मृत्यु । मौतप्राणात्यय प्राणनाश । मृत्युमरट पु † संज्ञा पुं॰ मौत । मृत्युयम एक साथ उत्पन्न बच्चों का जोड़ा । यमजअमत मत का अभाव । असंमतिकूच प्रस्थान । रवानगीपतन गिरने या नीचे आने क्रिया या भाव । गिरनाअजीव अचेतन । जीव तत्व से भिन्न जड़ पदार्थअंतिम जो अंत में हो । अंत का । आखिरी । सबसे पिछला । सबके पीछे काउपरति विषय से विराग । विरति । त्यागनिपात पतन । गिरावा । पातपंचता पाँच का भावपरिसर मिला हुआ । जुड़ा या लगा हुआप्रलय लय को प्राप्त होना । विलीन होना । न रह जानामोक्ष किसी प्रकार के बंधन से छूट जाना । मोचन । छुटकारापंचत्व पाँच का भावनिर्याण बाहर निकलनासमापन्न मार डालना । हत्या करना । वधव्युत्क्रम क्रम में उलटफेर होना । व्यतिक्रम । गड़बड़ीवधक धातक । हिंसकअपगम वियोग । अलग होनानाशन नाश करनेवाला । विध्वंस करनेवाला । नाशकवंचथ धर्तता । छलनाअपीति प्रवेशमहापथ बहुत लंबा और चौड़ा रास्ता । राजपथपितृवन श्मशानप्रपतन उड़ जानाअंतशय्या भूमिशय्याउत्क्रमण क्रम का उल्लंघनस्तनयित्नु मेघगर्जन । बादलों की गड़गड़ाहटअजीवन जीविकाहीन । योगक्षेम की व्यवस्था से रहितपरिसरण चलना । टहलना । पर्यटनप्रणाश नाश । बरबादीअस्तगमन डूबना । लोपप्रमीति हमन । बधनिर्याति मुक्ति । निर्याणसर्वजित् सबको जीतनेवालागंगायात्रा मरणासन्न मनुष्य का गंगा के तट पर मरने के लिये गमनशिवसायुज्य शैवों के अनुसार वह मोक्ष जिसमें मनुष्य शिव में लीन हो जाता हैगमी जानेवाला । गमन करनेवाला
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें