🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:29:50 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आधार
ādhāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जहाँ जल रोका जाये (बाँध) (1.10.29)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आधार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आश्रय । कहारा । अवलंब । जैसे,— (क) यह छत चार खंभों के आधार पर है । (ख) वह चार दिन पलों के ही आधार पर रह गया ।
२. व्याकरण में अधिकरण कारक ।
३. थाला । आबबाल ।
४. पात्र (नाटक)
५. नींव । बुनियाद । मूल ।
६. योगशास्त्र में एक चक्र का नाम । विशेष— इसे मूलधार भी कहते हैं । इसमें चार दल हैं । रंग लाल हैं । स्थान इसका गुदा है और गणेश इसके देवता हैं ।
७. बंधा । बाँध (को॰) ।
८. नहर । प्रणाली (को॰) ।
९. संबंध । लगाव (को॰) ।
१०. किरण (को॰) ।
११. बरतन । पात्र (को॰) ।
१२. आश्रय देनेवाला । पालन करनेवाला । जैसे,— इस दशा में ही वे हमारे आदार हो रहे हैं । यौ॰— आधाराधेय = आधार और आधेय का संबंध; जैसे, — पात्र और उसमें रखे हुए घी या टेबुल और उसपर रखी हुई किताब का संबंध । प्राणाधार जिसके आधार पर प्राण हों । पर मप्रिय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-धार &c. See under आ-√ धृ.
आ-धार अस्, m. support, prop, stay, substratum
the power of sustaining, or the support given, aid, patronage, AV. xii, 3, 48; MBh.; Suśr.; Vedāntas. &c.
that which contains (a fluid &c.), a vessel, receptacle, Yājñ.; Suśr.; Pañcat. &c.
a dike, dam, Ragh.
a basin round the foot of a tree, L.
a reservoir, pond, L.
(in phil. and Gr.) comprehension, location, the sense of the locative case
ifc. belonging or relating to
the subject in a sentence (of which qualities &c. are affirmed)
N. of a lake
of an author.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (138,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आधारः [आ-धृ घञ्; आध्रियंतेऽस्मिन्क्रियाः इति Kāśi.] 1 Support, prop, stay; Mu. 1. 2. --2 (Hence) Power of sustaining, aid, patronage, assistance; त्वमेव चातकाधारः Bh. 2. 50. --3 A receptacle, reservoir; तिष्ठंत्याप इवाधारे Pt. 1. 67; चराचराणां भूतानां कुक्षिराधारतां गतः Ku. 6. 67; अपामिवाधारमनुत्तरंगं Ku. 3. 48; तोयाधारपथाश्च वल्कलशिखानिष्यंदरेखांकिताः Ś. 1. 14; आधारः क्षमांभसां K. 44; Y. 3. 144, 165. --4 That which holds or contains, a vessel, recipient. --5 A part, character (in dramas); Mv. 1. 3. --6 A basin round the foot of a tree; आधारबंधप्रमुखैः प्रयत्नैः R. 5. 6. --7 A dike, dam, embankment. --8 A canal. --9 The sense of the locative case, location, comprehension; आधारोऽधिकरणं; (आधार is of 3 kinds: --औपश्लेषिक, वैषयिक, and अभिव्यापक see Sk. on P. I. 4. 45). --10 Relation. --Comp. --आधेयभावः the influence, relation, or action of the support or recipient upon the thing received or supported; H. 3. 12. --शक्तिः f. {1} Māyā or illusion. {2} the Supreme goddess.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0240-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आधार पु० आ + धृ--आधारे घञ् । १ अधिकरणे, आश्रये, “अपामिवाधारमनुत्तरङ्गम्” कुमा० “चराचराणां भूतानां कुक्षिराधारतां गतः” कुमा० “वर्त्त्याधारस्नेहयोगाद्यथा दीपस्य संस्थितिः” या० स्मृतिः । २ व्याकरणप्रसिद्धे औप- श्लेषिकवैषयिकाभिव्यापकाख्येऽधिकरणकारके, शस्यस- म्पादनार्थं जलरोधनार्थे ३ बन्धने वृक्षसेकार्थं जल- धारणार्थे ४ आलबाले च । “आधारबन्धप्रमुखैरिति रघुः” । “आधारोऽधिकारणम्” पा० अधिकरणञ्च साक्षात्परम्प- रया वा क्रियाश्रयः अधिकरणशब्दे विवृतिः तच्च त्रिवि- धम् औपश्लेषिकवैषयिकाभिव्यापकभेदात् । तत्र औप- श्लेषिक एकदेशसम्बन्धः यथा कट आस्ते । वैषयिकः मोक्षे इच्छास्ति । अभिव्यापकः तिलेषु तैलमस्ति । मुग्ध- बोधकारस्तु “सामीप्याश्लेषविषयैर्व्याप्त्याधारश्चतुर्विध इति सामीप्यसम्बन्धेनाप्याधारतेत्याह । तच्चिन्त्यम् “गङ्गायां घोषीवसतीत्यादाविव लक्षणयैव गङ्गासमीपतीरस्योपस्थितौ न तस्य विभक्त्यर्थत्वमिति” पाणिनीयाः । ५ तन्त्रोक्ते षट्- चक्रमध्ये आद्यचक्रस्याधारे “आधारे लिङ्गनाभौ तदनु च हृदये तालुमूले ललाटे” आनन्दलहरी । आधारस्य भावः तल् आधारता सम्बन्धविशेषेण पदार्थविशेषस्याधेयतासम्पा- दके धर्म्मविशेषे तथा च आधारता आधेतायाः निरु- पिका आधेयता च आधारताया इति तयोः परस्पर निरूप्यनिरूपकृभावः आधारताया अनतिरिक्तवृत्तिर्धर्म्म आधारतावच्छेदकः । एवमाधेयताया अनतिरिक्तवृत्ति र्धर्म्म आधेयतावच्छेदकः यथा संयोगेन घटाधारे भूतले भूतलत्वमाधारताच्छेदकं भूतलाधेये घटे च घटत्व माधेयतावच्छेदकम् तयोश्चावच्छेदकत्वात् ताभ्यामाधार- ताऽऽधेयता चावच्छिद्यते यथा घटत्वावच्छिन्ना घटमिष्ठा ऽऽधेयता तथा भूतलत्वावच्छिन्ना भूतलनिष्ठाऽऽधारता इति नव्यनैयायिकानां रीतिः आधार + त्व । तदर्थे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0710,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आधारः, पुं, (आध्रियन्ते अस्मिन् इति आधारः अध्यायन्यायेति सूत्रे अवहाराधारेत्युपसंख्या- नादधिकरणे घञ् । व्याकरणशास्त्रे अधिकरण- कारकं, तल्लक्षणं यथा सिद्धान्तकौमुद्यां, आधा- रोऽधिकरणं कर्तृकर्म्मद्वारा तन्निष्ठक्रियाया आ- धारः कारकमधिकरणसंज्ञः स्यात् । तच्च सामी- प्याश्लेषविषयव्याप्तिभेदाच्चतुर्विधं । तथा सिद्धान्त- कौमुद्यां, औपश्लेषिकोवैषयिकोऽभिव्यापकश्चेत्या- धारस्त्रिधा यथा -- कटे आस्ते । स्थाल्यां पचति । मोक्षे सर्व्वस्मिन्नात्मास्ति ।) अधिकरणं । आल- वालं । अम्बुधारणं । इति मेदिनी ॥ क्षेत्रादि- सेकार्थं सेतुना बहुनालं जलं निरुध्य यत्र स्थाप्यते स आधारः बद्धकन्दरादिः । बाँध इति ख्यातः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ शस्याद्यर्थं जलबन्धन- माधारः । इति वैकुण्ठः ॥ क्षेत्रादिसेकार्थं जला- धारस्थानमाधार इति मधुः ॥ (यथा रघुवंशे ५ । ६ । “आधारबन्धप्रमुखैः प्रयत्नैः संवर्द्धितानां सुतनिर्विशेषं । क्वच्चिन्न वाष्वादिरुपप्लवो वः श्रमच्छिदामाश्रमपादपानाम्” ॥ याज्ञवल्क्यः । “तथात्मकोऽप्यनेकस्तु जलाधारेष्विवांशुमान्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-174-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आधार" आता है (36)
अवलंब आश्रय । आधार । सहाराआश्रय आधार । सहारा । अवलंब । जैसे,—छत खभों के आश्रय पर है । यौ॰—आश्रयाशनिधान आधार । आश्रयपात्र वह वस्तु जिसमें कुछ रखा जा सके । आधार । बरतन । भाजनबुध्न सतह । बुनियाद । आधार । किसी वस्तु का अतिम हिस्सा । जैसे, वृक्ष की जड़स्थाल आधार । पात्र । बरतनअधिकरण आधार । आसरा । सहाराअवलंबन आश्रम । आधार । सहाराअधिश्रय आधार । पात्रस्थाय आधार । पात्रस्थानाश्रय खड़े होने की भूमि या स्थान । आश्रय । आधारप्रतिष्ठिका आधार । नींव । मूलआसरा सहारा । आधार । अवलंब । जैसे, —(क) यह छत खंभों के आसरे पर है । (ख) बुढ्…धुराधुर पु संज्ञा पुं॰ सहारा । आधारपार्श्वभूमि पृष्ठभूमि । आधारआस आशा । उम्मेदछात पु संज्ञा पुं॰उपयम विवाहभाजन बरतनभूमि पृथ्वी । जमीन । वि॰ दे॰ 'पृथ्वी' । मुहा॰—भूमि होना = पृथ्वी पर गिर पड़…द्वीप स्थल का वह भाग जो चारों ओर जल से घिरा हो । विशेष— बडे़ द्वीपों को महाद…वस्तु वह जिसका अस्तित्व हो । वह जिसकी सत्ता हो । वह जो सचमुच हो । जैसे,—डर क…प्रश्रय शिथिलता । ढिलाई । ढिलापनउपस्तंभ सहारा । अवलंबनसंवल दे॰ 'संबल'वर्त्म मार्ग । पथसन्निकर्ष संबंध । लगावनीव घर बनाने में गहरी नाली के रूप में खुदा हुआ गड्ढा जिसके भीतर से दीवार क…अगोट रोक । ओट । आड़टेकी कही हुई बात पर जमा रहनेवाला । प्रतिज्ञा पर दृढ़ रहनेवालाबैठक बैठने का स्थानटल्ली एक प्रकार का बाँस । दे॰ 'टोली' । पु †थाम्ह † संज्ञा पुं॰बैठका वह चोपाल या दालान आदि जहाँ कोई बैठत हँ ओर जहाँ जाकर लोग उससे मिलते या …बैठकी बार बार बैठने और उठने की कसरत । बैठकशालिकी विदारी कंद
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें