🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:52:41 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आश्रय
āśraya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
निवात (3.3.91)
ओकस् (पुं॰) (3.3.248)
आश्रय (3.2.11) विषय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आश्रय संज्ञा पु॰ [सं॰] [वि॰ आश्रयी, आश्रित]
१. आधार । सहारा । अवलंब । जैसे,—छत खभों के आश्रय पर है । यौ॰—आश्रयाश ।
२. आधार वस्तु । वह वस्तु जिसके सहारे पर कोई वस्तु हो ।
३. शरण । पनाह । ठिकाना । जैसे,—(क) वह चारो ओर मारा मारा फिरता है, उसे आश्रय नहीं मिलता । (ख) राजा ने उसको अपने यहाँ आश्रय दिया । क्रि॰ प्र॰—चाहना । —ढूँढ़ना । —देना । —पाना । —मिलना ।—लेना ।
४. जीवन निर्वाह का हेतु । भरोसा । सहारा । जैसे,—हमें तुम्हारा ही आश्रय है कि और किसी का ।
५. राजाओं के छह गुणों में से एक ।
६. घर । मकान ।
७. तरकस । भाथी तुणीर [को॰] ।
८. अभ्यास [को॰] ।
९. व्याकरण में उद्देश्य ।
१०. बौद्ध मत से मन और पंच ज्ञानंद्रिय (को॰) ।
११. सामीप्य । सनिकटता । संनिधि [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आश्रय &c. See आ-√ श्रि.
आ-श्रय m. that to which anything is annexed or with which anything is closely connected or on which anything depends or rests, Pāṇ.; R.; Ragh.; Suśr.
a recipient, the person or thing in which any quality or article is inherent or retained or received
seat, resting-place, R.; Kathās.; Suśr. &c.
dwelling, asylum, place of refuge, shelter, R.; Śiś. &c.
depending on, having recourse to
help, assistance, protection, Pañcat.; Ragh. &c.
authority, sanction, warrant
a plea, excuse, L.
the being inclined or addicted to, following, practising
attaching to, choosing, taking
joining, union, attachment
dependance, contiguity, vicinity, RPrāt.; Yājñ.; Mn. &c.
relation
connection
appropriate act or one consistent with the character of the agent
(in Gr.) the subject, that to which the predicate is annexed
(with Buddhists) the five organs of sense with मनस् or mind (the six together being the recipients of the आश्रित or objects which enter them by way of their आलम्बन or qualities)
source, origin
आ-श्रय mfn. ifc. depending on, resting on, endowed or furnished with (e.g. अष्ट-गुणाश्रय See under अष्ट).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (158,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आश्रयः [आश्रि-अच्] 1 A restingplace, seat, substratum; सौहृदादपृथगाश्रयामिमां U. 1. 45 v. l.; so आश्रयासिद्ध q. v. below. --2 That on which anything depends or rests, or with which it is closely connected. --3 Recipient, receptacle, a person or thing in which any quality is present or retained &c.; तमाश्रयं दुष्प्रसहस्य तेजसः R. 3. 58. --4 (a) A place of refuge, asylum; shelter; भर्ता वै ह्याश्रयः स्त्रीणां Vet.; तदहमाश्रयोन्मूलनेनैव त्वामकामां करोमि Mu. 2. (b) A dwelling, house. --5 Having recourse or resort to, resort; oft. in comp. साभूद्रामाश्रया भूयः R. 12. 35; नानाश्रया प्रकृतिः &c. --6 Following, practising; Ms. 2. 11. --7 Choosing, taking, attaching oneself to. --8 Dependence on; oft. in comp.; मम सर्वे विषयास्त्वदाश्रयाः R. 8. 69. --9 Patron, supporter; विनाश्रयं न तिष्ठंति पंडिता वनिता लताः Udb. --10 A prop, support; R. 9. 60. --11 Help, assistance, protection. --12 A quiver; बाणमाश्रयमुखात् समुद्धरन् R. 11. 26. --13 Authority, sanction, warrant. --14 Connection, relation, association. --15 Union, attachment. --16 A plea, an excuse. --17 Contiguity, vicinity. --18 Seeking shelter or protection with another (= संश्रय), one of the six gunas, q. v. --19 An appropriate act, or one consistent with character. --20 Source, origin. --21 (In gram.) The subject, or that to which the predicate is attached. --22 (With Buddhists) The five organs of sense with Manas or mind. --Comp. --असिद्धः, --द्धिः f. a kind of fallacy, one of the three sub-divisions of असिद्ध; (that whose substratum is false or fictitious); e. g. गगमारनिंदं सुरभि अरविंदत्व त्सरोजारविंदवत्. --आशः, --भुज् a. consuming every thing with which it comes in contact. --(शः, --क्) {1} fire; दुर्वृत्तः क्रियते धूर्तैः श्रीमानात्मविवृद्धये । किं नाम खलसंसर्गः कुरुते नाश्रयाशवत् ॥ Udb. {2} a forfeiter of asylum. {3} the constellation कृत्तिका. --भूत a. one who is the refuge or support (of another person). --लिंगं an adjective (a word which must agree in gender [] with the word which it qualifies or refers to).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0266-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आश्रय न० आश्रीयतेऽसौ आ + श्रि--कर्म्मणि अच् । १ आश्र- यणीये “वर्द्धिष्णुमाश्रयमनागतमभ्युपैति” “द्रव्याश्रये- ष्वपि गुणेषु रराज नीलः” माघः । “चित्रं यथाश्रय मृते स्थाण्वादिभ्यो विना यथाच्छाया । तद्वद्विना विशेषै र्न तिष्ठति निराश्रयं लिङ्गम्” सां० का० २ आधारे “आसत्तिराश्रयणान्तु सामान्यज्ञानमिष्यते” “हेतोरे- काश्रये येषां स्वसाध्यव्यभिचारिता “जन्यानां जनकःकालो जगतामाश्रयो मतः” भाषा० “तमाश्रयं दुष्प्रसहस्य तेजसः” रघुः ३ गृहे । “पितृमात्राश्रये गच्छ” ४ अवलम्ब्ये “विनाश्रयं न तिष्ठन्ति पण्डिता वनिता लता” उद्भटः “निराश्रयं मां जगदीश! रक्ष” पुरा० ५ विषये “बभूव यत् प्रेमपरस्पराश्रयम्” रघुः अरिभिः- पीड्यमानेन बलवदाश्रयणरूपे षड्गुणान्तर्गते राज्ञां ६ गुणभेदे यथाश्रयः कर्त्तव्यस्तथोक्तमग्निपुराणे “बलिनो- र्द्विषतोर्मध्ये वाचात्मानं समर्पयन् । द्वैधीभावेन तिष्ठेत काकाक्षिवदलक्षितः । उभयोरपि संघाते सेवेत बलव- त्तरम् । यदा द्वावपि नेच्छेतां संश्लेषं जातसंविदौ । तदोपसर्पेत्तच्छक्तमधिकं वा स्वयं व्रजेत् । उच्छिद्यमानो बलिना निरुपायप्रतिक्रियः । कुलोत्पन्न सत्यमार्य्य- मासेवेत बलोत्कटम् । तद्दर्शनोपास्तिकता नित्यं तद्भाव- भाविता । तत्कारितप्रश्रयिता वृत्तं संश्रयिणः स्मृतम्” । भावे अच् । ७ अवलम्बने । “योऽवमन्येत ते मूले हेतु- शास्त्राश्रयेण च” मनुः । ८ आश्रयणे “गुणवदाश्रयलब्ध- गुणोदये” माघः । त्व । आश्रयत्वम् आधारत्वे न० । “आश्रयत्वविषयत्वभागिनी” सं० शा० तल् । आश्रयता । तत्रार्थे स्त्री आधारशब्दे विवृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0844,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आश्रयः, पुं, (आङ् + श्रि + अच् ।) राज्ञां सन्ध्या- दिषड्गुणान्तर्गतगुणविशेषः । इत्यमरः ॥ व्यप- देशः । (यथा, मनुः २ । ११ । “योवमन्येत ते मूले हेतुशास्त्राश्रयाद्द्विजः” । सामीप्यः । आधारः । इति जटाधरः ॥ (यथा, शान्तिशतके ४ । ६ । “वासो वल्कलमाश्रयो गिरि- गुहा शय्या लतावल्लरी” ।) गृहं । इति हेमचन्द्रः ॥ संश्रयणं । अवलम्बनं । (यथा, मनुः ७ । ७२ । “त्रीण्याद्यान्याश्रितास्त्वेषां मृगगर्त्ताश्रयाप्सराः” ।) राज्ञां तन्निर्णयो यथा, -- “अस्थितौ यदि कल्याणं भवेत् संश्रयणं तथा । भवति श्रेयसे राज्ञां विपरीतं न कर्हिचित् ॥ उच्छिद्यमानो बलिना आश्रयेत् बलवत्तरं । विनीतवत्तत्र कालं नयेदिति मतिर्ध्रुवा ॥ ददत् बलं वा कोषं वा भूमिं वा भूतिसम्भवां । आश्रयेदभियोक्तारं समाश्रयगुणान्वितं ॥ वीतव्यसनमश्रान्तं महोत्साहं महामतिं । प्रविशन्ति महाराजमपांपतिमिवापगाः ॥ अव्यवसायिनमलसं दैवपरं साहसाच्च परिहीनं । प्रमदेव वृद्धपतिं नेच्छन्त्युपगूहितुं कमला ॥ उत्साहात् श्रियमाप्नोति उत्साहाच्च महद्यशः । तस्मात् सर्व्वोपधाशुद्धमुत्साहं नित्यमाचरेत् ॥ अमर्षश्चैव शौर्य्यञ्च शीघ्रकारित्वमेव च । [] तत्कर्म्मणि प्रवीणत्वमित्युत्साहगुणा मताः ॥ व्यसनस्यागमद्वारमनुत्साहो म हीपतेः । सामदानदण्डभेदा इत्युपायचतुष्टयं । सामसिद्धं प्रशंसन्ति सर्व्वतश्च विपश्चितः ॥ स्रवन्निवामृतं वाचा सामोपायं समाचरेत् । लुब्धं क्षीणं प्रदानेन सत्कृत्य वशमानयेत् । भेदं कुर्व्वीत यत्नेन मल्लामात्यपुरोधसां ॥ यथाबलं प्रकुर्व्वीत दुष्टदण्डनिपातनं” ॥ इति युक्तिकल्पतरौ १ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-195-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आश्रय" आता है (59)
शरण रक्षा । आड़ । आश्रय । पनाह । जैसे,— अव तो मैं आपकी ही शरण में आया हूँआधार आश्रय । कहारा । अवलंब । जैसे,— (क) यह छत चार खंभों के आधार पर है । (ख)…आलंब अवलंब । आश्रय । सहाराश्रय आश्रय । श्रयणअवलंब आश्रय । आधार । सहाराआलंबन सहारा । आश्रय । अवलंबननिधान आधार । आश्रयअवष्टंभ सहारा । आश्रयपरिश्रय आश्रय । रक्षा का स्थान । पनाह की जगहऔलान अवलंब । आश्रय । सहारावृषय आश्रय । शरणश्रयण आश्रयश्राय आश्रयउपाश्रय आश्रय । शरणसमाश्रय आश्रय । सहाराअभिसंश्रय शरण । आश्रय । त्राण । पनाहविश्रय शरण । आश्रय । सहारासंप्रश्न आश्रयपरिवारता अधीनता । अवलंबन । आश्रयव्याश्रय सहारा । आश्रय । साहाय्यहस्तावलंब सहारा । आश्रयस्थानाश्रय खड़े होने की भूमि या स्थान । आश्रय । आधारमआज शरण । आश्रयसनद तकियागाह । आश्रय । सहारामवास रक्षा का स्थान । त्राणस्थल । आश्रय । शरणउपघ्प आश्रय । सहारापठंगा † संज्ञा पुं॰ अवलंब । आश्रय । सहारासरनाई पु संज्ञा स्त्री॰ शरण । आश्रय । रक्षापुश्ती टेक । सहारा । आश्रय । थामदारमदार आश्रय । ठहरावसमुपष्टभ सहारा । आश्रयसभुपस्तंभ आश्रय । भरोसा । सहाराओक घर । स्थान । निवासस्थानछात पु संज्ञा पुं॰लंबन गले का वह हार जो नाभि तक लटकता होविशय संशय । संदेह । शकसहाय सहायता । मदद । सहारासंश्रय संयोग । मेल । संबंध । समागम । लगाव । संपर्कअपेक्षा आकांक्षा ।इच्छा । अभिलाषा । चाह । जैसे,—कौन पुरुष है, जिसे धन की अपेक्…उपपत्ति हेतु द्वारा किसी वस्तु की स्थिति का निश्चयसंक्षय सम्यक् प्रकार से नाश । पूरी तरह बरबादीउपस्तंभ सहारा । अवलंबनलयन विश्राम । लय । शांतिओक्य गृह के अनुकलगतिक गति । गमनवर्म कवच । बकतरवर्त्म मार्ग । पथपरिश्रित आवेष्टित । घिरा हुआसन्निकर्ष संबंध । लगावटेक वह लकडी़ या खंभा जो किसी भारी वस्तु को अडा़ए या टिकाए रखने के लिये नीच…सेविता सेवक का कर्म । सेवा । दासवृत्ति । चाकरीसाया छाया । छाँहअधारी पु संज्ञा स्त्री॰तकिया कपड़े का बना हुआ लंबो— तरा, गोल या चौकौर थैला जिसमें रूई, पर आदि भरते …वसीला संबंधसहारा मदद । सहायता । क्रि॰ प्र॰—देना ।—पाना ।—मिलना ।—लेनाठिकाना स्थान । जगह । ठौरठीकठाक निश्चित प्रबंध । बंदोबस्त । आयोजन । जैसे,—इनके रहने का कहीं ठीक ठाक कर…नायालंकार वह विशेष अलंकार जिसके आने से नाटक का सौंदर्य अधिक बढ जाता है । विशेष—स…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें