🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:29:58 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विषय
viṣaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
आश्रय (3.2.11) आश्रय
विषय (3.3.161)
अजिर (3.3.190) शरीर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विषय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह बड़ा प्रदेश जिसपर कोई शासन व्यवस्था हो । विशेष—ग्राम से बड़ा राष्ट्र और राष्ट्र से बड़ा विषय माना जाता था । कितने बड़े भूभाग को विषय कह सकते थे, इसका कोई निर्दिष्ट मान नहीं था ।
२. वह पदार्थ जिसका ग्रहण ज्ञानेंद्रियों द्वारा होता हो । रूप, रस, गंध स्पर्श और शब्द जिनका संबंध क्रमशः आँख, जिह्वा, नाक, त्वचा और कान से है । इंद्रियार्थ (को॰) ।
३. भौतिक वस्तु (को॰) ।
४. कोरोबार । व्वव- साय (को॰) ।
५. इंद्रियसुख । वासनात्मक आनंद (को॰) ।
६. विभागक्षत्र ।
७. पहुँच । परिधि । विस्तार (को॰) ।
८. लक्ष्य । उद्देश्य (को॰) ।
९. प्रसंग । प्रकरण (को॰) ।
१०. वीर्य । शुक्र (को॰) ।
११. स्वामी (को॰) ।
१२. धार्मिक कृत्य (को॰) ।
१३. पाँच की संख्या (को॰) ।
१४. उपमेय । वर्ण्य पदार्थ (को॰) ।
१५. राज्य (को॰) ।
१६. आश्रयस्थल, शरणस्थल (को॰) ।
१७. ग्रामों का समूह (को॰) ।
१८. प्रेमी पति (को॰) ।
१९. श्रृंगार विषयक ग्रंथ (को॰) । यौ॰—विषयकर्म = भौतिक कृत्य । सांसारिक कार्य । विषय- काम = भौतिक पदार्थों या सुखों की कामना । विषयग्राम = ऐंद्रिक विषयों का समूह । विषयज्ञ । विषयज्ञान = सांसारिक सुखों का ज्ञान । वासनात्मक ज्ञान । विषयनिरत । विषय- निर्धारिणी समिति । विषयनिड्नुति । विषयपति । विषयरस । विषयसमिति । विषयस्पृहा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विषय m. (ifc. f(आ). ; prob. either fr. √ 1. विष्, ‘to act’, or fr. वि + √ सि, ‘to extend’, cf. Pāṇ. viii, 3, 70, Sch.) sphere (of influence or activity), dominion, kingdom, territory, region, district, country, abode (pl. = lands, possessions), Mn.; MBh. &c.
scope, compass, horizon, range, reach (of eyes, ears, mind &c.), ŚāṅkhŚr.; MBh. &c.
period or duration (of life), Pañcat.
special sphere or department, peculiar province or field of action, peculiar element, concern (ifc. = ‘concerned with, belonging to, intently engaged on’; विषये, with gen. or ifc. = ‘in the sphere of, with regard or reference to’; अत्र विषये, ‘with regard to this object’), MBh.; Kāv. &c.
space or room (sometimes = fitness) for (gen.), Kāv.; Pañcat.
an object of sense (these are five in number, the five इन्द्रिय, or organs of sense having each their proper विषय or object, viz. 1. शब्द, ‘sound’, for the ear, cf. श्रुति-विषय; 2. स्पर्श, ‘tangibility’, for the skin; 3. रूप, ‘form’ or ‘colour’, for the eye; 4. रस, ‘savour’, for the tongue; 5. गन्ध, ‘odour’ for the nose: and these five Viṣayas are sometimes called the Guṇas or ‘properties’ of the five elements, ether, air, fire, water, earth, respectively; cf. श्रुति-विषय-गुण), Yājñ.; Śaṃk.; Sarvad.; IW. 83
a symbolical N. of the number ‘five’, VarBṛS.
anything perceptible by the senses, any object of affection or concern or attention, any special worldly object or aim or matter or business, (pl.) sensual enjoyments, sensuality, KaṭhUp.; Mn.; MBh. &c.
any subject or topic, subject matter, MBh.; Kāv. &c.
an object (as opp. to ‘a subject’), Sarvad.
a fit or suitable object (‘for’ dat. gen., or comp.), MBh.; Kāv. &c.
(in phil.) the subject of an argument, category, general head (one of the 5 members of an Adhikaraṇa [q.v.], the other 4 being विशय or संशय, पूर्व-पक्ष, उत्तर-पक्ष or सिद्धान्त, and संगति or निर्णय), Sarvad.
inorganic matter, IW. 73
(in gram.) limited or restricted sphere (e.g. छन्दसि विषये, ‘only in the Veda’), Kāś. (ifc. = restricted or exclusively belonging to)
(in rhet.) the subject of a comparison (e.g. in the comp. ‘lotus-eye’ the second member is the विषय, and the first the विषयिन्), Kuval.; Pratāp.
a country with more than 100 villages, L.
a refuge, asylum, W.
a religious obligation or observance, ib.
a lover, husband, ib.
semen virile, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (997,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विषयः 1 An object of sense; (these are five, corresponding to the five organs of sense; रूप, रस, गंध, स्पर्श and शब्द corresponding to the eye, tongue, nose, skin, and ear); श्रुतिविषयगुणा या स्थिता व्याप्य विश्वं Ś. 1. 1. --2 A worldly object or concern, an affair, a transaction. --3 The pleasures of sense, worldly or sensual objects (usually in pl.) यौवने विषयैषिणां R. 1. 8; शब्दादीन् [] विषयान्भोक्तुं 10. 25; विषयव्यावृत्तकौतूहलः V. 1. 9; निर्विष्टविषयस्नेहः 12. 1, 3. 70, 8. 10, 19. 49; Bg. 2. 59. --4 An object, a thing, matter; नार्यो न जग्मुर्विषयांतराणि R. 7. 12, 8. 89. --5 An object or thing aimed at, mark, object; भूयिष्ठमन्यविषया न तु दृष्टिरस्याः Ś. 1. 31; Śi. 9. 40. --6 Scope, range, reach, compass; सौमित्रेरपि पत्रिणामविषये तत्र प्रिये क्वासि भोः U. 3. 45; यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः V. 1. 1; सकलवचनानामविषयः Māl. 1. 30, 36; U. 5. 19; Ku. 6. 17. --7 Department, sphere, province, field, element; सर्वत्रौदरिकस्याभ्यवहार्यमेव विषयः V. 3. --8 A subject, subject matter, topic; अयि मलयज महिमायं कस्य गिरामस्तु विषयस्ते Bv. 1. 11; so शृंगारविषयको ग्रंथः ‘treating of love’. --9 The topic or subject to be explained, general head; the first of the five members of an Adhikaraṇa q. v. --10 A place, spot; परिसरविषयेषु लीढमुक्ताः Ki. 5. 38. --11 A country, realm, domain, territory, district, kingdom; Pt. 2. 2. --12 A refuge, an asylum. --13 A collection of villages. --14 A lover, husband. --15 Semen virile. --16 A religious observance. --17 A symbolical expression for the number ‘five.’ (विषये means ‘with regard or reference to,’ ‘in respect of’, ‘in the case of’, ‘regarding’, ‘cancerning’; या तत्रास्ते युवतिविषये सृष्टिराद्येव धातुः Me. 82; स्त्रीणा विषये; धनविषये &c.). --Comp. --अभिरतिः {1} attachment to objects of sense or worldly pleasures; Ki. 6. 44; so ˚अभिलाषः Ki. 3. 13. --आत्मक a. {1} consisting of worldly objects. {2} carnal, sensual. --आसक्त, --निरत a. addicted to sensual objects, sensualist, worldly-minded. --आसक्तिः --उपसेवा, --निरतिः f. --प्रसंगः addiction to pleasures of sense, sensuality. --एषिन् a. addicted to worldly objects; R. 1. 8. --ग्रामः the collection of the objects of sense. --सुखं the pleasures of sense.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0999-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विषय पु० विषिण्वन्ति स्वात्मकतया विषयिणं निरूपयन्ति संबध्नन्ति वा वि + षि--अच् । इन्द्रियगोचरे १ शब्दादौ २ देशे च अमरः । ३ भोगसाधने “विषयो द्व्यणु- कादिस्तु ब्रह्माण्डान्त उदाहृतः” । “सिन्धुहिमादि- र्विषयो मतः” । “प्राणादिस्तु महावायुपर्य्यन्तो विषयो मतः” भाषा० । “अत्र विषयः भोमसाधनं सर्वमेव हि कार्य्यमदृष्टाधीनं यच्च कार्य्यं यददृष्टाधीनं तत् तदुपभोगं साक्षात्परम्परया जनयत्येव न हि वीजप्रयो- जनाभ्यां विना कस्यचिदुत्पत्तिरस्ति तेन द्व्यणुकादि- ब्रह्माण्डान्तं सर्वमेव विषयो भवतीत्यर्थः” सि० मुक्ता० । “विषिण्वन्ति विषयिणं बध्नन्ति स्वेन रूपेण निरूपणीयं कुर्वन्तीति विषयाः पृथिव्यादयः सुखादयश्च अस्मदा- दीनामविषयाश्च तन्मात्रलक्षणाः योगिनामूर्ध्वस्रो- तसां च विषयाः” सांख्य० त० कौ० । ४ नित्यसेविते अमरः । ५ अव्यक्ते ६ शुक्रे च अजयपालः । ७ कान्तादौ ८ उपभोम्ये शब्दरत्ना० ८ नियामके “विशब्दो हि निःशे- षार्थःसिनोतिर्बन्धनर्थकः । विशेषेण सिनोतीति विषयो ऽतो नियामकः” भट्टका० । ९ आरोपाश्रये “सारोपान्या तु यत्रोक्ता विषयो विषयी तथा । विषय्यन्तःकृते- ऽन्यस्मि। सा स्यात् साध्यवसानिका” काष्यप्र० । १० वि चारार्हवाक्ये अधिकरणावयवभेदे “विषयो विशयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोत्तरम् । निर्णयश्चेति सिद्धान्तः शास्त्रेऽधि- करणं स्मृतम्” मीमांसा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4933,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विषयः, पुं, (“विषिण्वन्ति विषयिणं स्वेन रूपेण निरूपणीयं कुर्व्वन्ति ।” इति सांख्यतत्त्वकौमुदी । वि + षि + अच् ।) चक्षुरादिग्राह्यः । स तु शब्दस्पर्शरूपरसगन्धरूपः । तत्पर्य्यायः । गोचरः २ इन्द्रियार्थः ३ ॥ देशः । (यथा, रघुः । ११ । १८ । “यच्चकार विवरं शिलाघने ताडकोरसि स रामसायकः । अप्रविष्टविषयस्य रक्षसां द्वारतामभवदन्तकस्य तत् ॥”) आशयः । इत्यमरः ॥ न्यायमते क्षित्यप्तेजो- वायूनां विषया यथा, -- “तत्र क्षितिर्गन्धहेतुर्नानारूपवती मता । षड्विधस्तु रसस्तत्र गन्धोऽपि द्बिविधो मतः ॥ स्पर्शस्तस्यापि विज्ञेयो ह्यनुष्णाशीतपाकजः । नित्यानित्या च सा द्वेधा नित्या स्यादणु- लक्षणा ॥ अनित्या तु तदन्या स्यात् सवावयवयोगिनी । सा च त्रिधा भवेद्देह इन्द्रियं विषयस्तथा । योनिजादिर्भवेद्देह इन्द्रियं घ्राणलक्षणम् । विषयो द्व्यणुकादिस्तु ब्रह्माण्डान्त उदाहृतः ॥ वर्णः शुक्लो रसस्पर्शौ जले मधुरशीतलौ । स्नेहस्तत्र द्रवत्वन्तु सांसिद्धिकमुदाहृतम् ॥ नित्यतादि प्रथमवत् किन्तु देहमयोबिजम् । इन्द्रियं रसनं सिन्धुर्हिमादिर्विषयो मतः ॥ * ॥ स्पर्श उष्णस्तेजसस्तु स्याद्रूपं शुक्लभास्वरम् । नैमित्तिकद्रवत्वन्तु नित्यतादि तु पूर्व्ववत् ॥ इन्द्रियं नयनं वह्निस्वर्णादिर्विषयो मतः । * । अपाकजानुष्णाशीतस्पर्शस्तु पवने मतः ॥ तिर्य्यग्गमनवानेष ज्ञेयः स्पर्शादिलिङ्गकः । पूर्व्ववन्नित्यताद्युक्तं देहव्यापि त्वगिन्द्रितम् ॥ प्राणादिस्तु महावायुपर्य्यन्तो विषयो मतः ॥” इति भाषापरिच्छेदः ॥ विषय इति । भोगसाधनं विषयः । सर्व्वमेव हि कार्य्यं अदृष्टाधीनं यच्च कार्य्यं यददृष्टाधीनं [] तत्तदुपभोगं साक्षात्परम्परया जनयत्येव नहि बीजप्रयोजनाभ्यां विना कस्यचिदुत्पत्तिरस्ति तेन द्व्यणुकादिब्रह्माण्डान्तं सर्व्वमेव विषयो भवतीत्यर्थः । इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥ * ॥ नित्यसेवितः । इति भरतधृताजयः ॥ अव्यक्तः । शुक्रः । इत्यप्यजयपालः ॥ जनपदः । इति मेदिनी ॥ कान्तादिः । इति शब्दरत्नावली ॥ नियामकः । यथा, -- “विशब्दो हि विशेषार्थः सिनोतेर्ब्बन्ध उच्यते । विशेषेण सिनोतीति विषयोऽतो नियांमकः ॥” इति भट्टकारिका ॥ * ॥ आरोपाश्रयः । यथा, -- “सारोपान्या तु यत्रोक्तौ विषयी विषयस्तथा । विषय्यन्तःकृतेऽन्यस्मिन् सा स्यात् साध्यवसा- निका ॥” यथा, गौर्व्वाहीकः । इति काव्यप्रकाशे २ उल्लासः ॥ (“भोगसाधनं विषयः ।” इति तर्ककौमुदी ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-449-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विषय" आता है (17)
गह्वर दुर्गम । विषयऐंद्रिय इंद्रियों का जगत् । विषयविषयात्मक विषय, प्रकरण या प्रसंगवालामजमून विषय, जिसपर कुछ कहा या लिखा जायकामपरता विषय, भोग और इच्छाओं के वशीभूत रहने कि स्थिति । कामूकताभोग सुख या दुःख आदि का अनुभव करना या अपने शरीर पर सहनाअम्र आम्रप्रकरण उत्पन्न करना । अस्तित्व में लानाप्रस्ताव अवसरवार्त्ता जनश्रुति । अफवाहकार्यवस्तु उद्देश्यबाब पुस्तक का कोई विभाग । परिच्छेद । अध्यायबाबत संबंधशहवत कामानुरता । काम का उद्रेक । स्त्री- प्रसंग की प्रबल आकांक्षासेगा विभाग । महकमासब्जेक्ट प्रजा । रैयत । जैसे,—ब्रिटिश सब्जेक्टप्रयोगवाद आधुनिक काव्य की एक विशिष्ट धारा । विशेष—प्रयोगवाद अंग्रेजी शब्द एकसपेर…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें