🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:05:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गह्वर
gahvara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्राकृतिक गुफ़ा (2.3.6) देवखात · बिल · गुहा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गह्वर १ वि॰ [सं॰]
१. दुर्गम । विषय ।
२. छिपा हूआ । गुप्त ।
३. घना । गहरा । निबिड ।
गह्वर २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अंधकारमय और गूढ़ स्थान ।
२. जमीन में छोटा सूराख । बिल ।
३. विषम स्थान । दुर्भेद्य स्थान ।
४. गुफा । कंदरा । गुहा ।
५. निकुंज । लतागृह ।
६. झाड़ी ।
७. जंगल । वन । उ॰—कटितट तून, हाथ सायक धनु, सीत ा बंधु समेत । सूर गमन गह्वर कौ कीन्हैं जानत पिता अचेत ।—सूर॰, ९ ।३७ ।
८. वह स्थान जिसमें छिपने से छिपनेवाले का पता न चले । गुप्त स्थान ।
९. दंभ । पाखंड ।
१०. रोना ।
११. वह वाक्य जिसके अनेक अर्थ हो सकते हों ।
१२. गंभीर विषय । कठिन विषय । गूढ़विषय ।
१३. जल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गह्वर mf(आ, ई)n. (g. अश्मादि) deep, impervious, impenetrable, TS. v; Hariv.; BhP.
confused (in mind), Kathās. lxi, 39 and 41
गह्वर m. an arbour, bower, L.
a cave, cavern, L.
गह्वर n. ‘an abyss, depth’ (‘water’, Naigh.; Nir.) See ˚रे-ष्ठ
a hiding-place, thicket, wood, AV. xii, 2, 53; MBh.; R. &c.
an impenetrable secret, riddle, MBh. xiii, 1388
a deep sigh, L.
hypocrisy, L.
Abrus precatorius (?), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (352,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गह्वर a. (रा or री f.). Deep, impervious. --रं 1 An abyss, a depth. --2 A thicket, forest. --3 A cave, cavern; गौरीगुरोर्गह्वरमाविवेश R. 2. 26, 46; Rs. 1. 21. --4 An inaccessible place. --5 A hiding-place. --6 A riddle. --7 Hypocrisy. --8 Weeping, crying. --9 Water. --10 A deep sigh. --रः An arbour, bower. --री A cave, cavern, recess in a rock or mountain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0456-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गह्वर न० गुह--वरच् पृषो० नि० । १ दम्भे अमरः । २ वने, ३ निकुञ्जे पु० मेदि० । ४ रोदने, हेमच० । ५ विषमस्थाने, ६ अनेकार्थसङ्कुले च न० शब्दार्थचि० । “अथान्धकारं गिरिगह्वरस्थम्” रघुः । ८ गुहायां ग० स्त्री स्त्रीत्वपक्षे ङीप् । “गौरीगुरोर्गह्वरमावेशः” रघु । “गुहाहितं गह्वरेष्ठ पुराणम्” कटो० अम्बष्ठा०० षत्वम् । १ “काट्याय च गह्वरेष्ठाय च” यजु० १६ । २ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2568,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गह्वरं, क्ली, (गाह्यते इति । गाह् + “छित्वरच्छत्व- रेति ।” उणां । ३ । १ । इति वरच्प्रत्ययेन निपातनात् साधुः ।) गुहा । (यथा, रघुः । २ । २६ । “गङ्गाप्रपातान्तविरूढशष्पं गौरीगुरोर्गह्वरमाबिवेश ॥” * ॥ गाह्यते विलुड्यते आत्माऽनेन इति ।) दम्भः । [] इत्यमरः । २ । ३ । ६ ॥ वनम् । इति मेदिनी । रे । १४९ ॥ रोदनम् । इति हेमचन्द्रः । ६ । ३८ ॥ (गहने त्रि । यथा, भागवते । १ । ६ । १३ । “नलवेणुशरस्तम्बकुशकीचकगह्वरम् । एक एवातियातोऽहमद्राक्षं विपिनं महत् ॥”)
गह्वरः, पुं, (गाह्यते विलुड्यते इति । गाह् विलो- डने + “छित्वरच्छत्वरेति ।” उणां । ३ । १ । इति वरच्प्रत्ययेन निपातनात् साधुः ।) निकुञ्जः । इति मेदिनी । रे । १४९ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-320-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गह्वर" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें