🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:19:03 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बिल
bila
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
छेद/बिल के नाम (1.8.1) कुहर · शुषिर · विवर
प्राकृतिक गुफ़ा (2.3.6) देवखात · गुहा · गह्वर
अवधि (3.3.107) सीमा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बिल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ बिल]
१. वह खाली स्थान जो किसी चीज में खुदने, फटने आदि के कारण हो गया हो और दूर तक गया हो । छेद । दरज । विवर ।
२. इंद्र का अश्व । उच्चैः- श्रवा (को॰) ।
३. एक प्रकार का वेतम (को॰) ।
४. जमीन के अदर खोदकर बनाया हुआ कुछ जंगली जीवों के रहने का स्थान । जैसे, चूहे का बिल, साँप का बिल । मुहा॰—बिल ढूँढ़ते फिरना = अपनी रक्षा का उपाय ढूँढ़ते फिरना । बहुत परेशान होकर अपने बचने की तरकीब ढूँढ़ना ।
बिल २ संज्ञा पुं॰ [अं॰]
१. वह व्योरेवार परचा जो अपना बाकी रुपया पाने के लिये किसी देनदार के सामने पेश किया जाता है । पावने के हिसाब का परचा । पुरजा । विशेष—बिल में प्रायः बेंची या दी हुई चीजों के तिथि सहित नाम और दाम, किसी के लिये व्यय किए हुए धन का विवरण, अथवा किसी के लिये किए हुए कार्य या सेवा आदि का विवरण और उसके पुरस्कार की रकम का उल्लेख होता है । इसके उपस्थित होने पर वाजिव पावना चुकाया जाता है ।
२. किसी कानून आदि का वह मसौदा जो कानून बनानेवाली सभा में उपस्थित किया जाय । कानून की पांडुलिपि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बिल n. (also written विल; ifc. f(आ). ) a cave, hole, pit, opening, aperture, RV. &c. &c.
the hollow (of a dish), bowl (of a spoon or ladle) &c., AV.; VS.; ŚBr.; ŚrS.
बिल m. Calamus Rotang, L.
Indra's horse Uccaiḥ-śravas, L.
N. of two kinds of fish, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (732,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बिलं 1 A hole, cavity, burrow; खनन्नाखुबिलं सिंहः… प्राप्नोति नखभंगं हि Pt. 3. 17; R. 12. 5. --2 A gap, pit, chasm. --3 An aperture, opening, outlet. --4 A cave, hollow. --5 The hollow of a dish. --6 The vagina. --लः 1 N. of उच्चैःश्रवस्, the horse of Indra. --2 A sort of cane. --Comp. --ओकस् m. any animal that lives in holes. --कारिन् m. a mouse. --योनि a. of the breed of Bila; यत्राश्वा बिलयोनयः Ku. 6. 39. --वासः a pole-cat. --वासिन् (also बिलेवासिन्) m. a snake. --शायिन् m. any animal living in burrows.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0797-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बिल भेदने वा चुरा० उभ० पक्षे तु० पर० सक० सेट् । बेलयति ते बिलति । अबीबिलत् त अबेलीत् ।
बिल न० तु० बिल + क । रन्ध्रे १ छिद्रे अमरः । २ गुहायाम् ३ उच्चैः श्रवसि पु० मेदि० । ४ वेतसे शब्दच० ५ मर्त्ते च । ततः तृणा० क्षतुरर्थ्यां स । बिलस तददूरदेशादौ त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4575,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बिल क श विभेदने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०-तुदा०-च-परं०-सक०-सेट् ।) क, बेल- यति । श बिलति । इति दुर्गादासः ॥
वि(बि)लं, क्ली, (विल + कः ।) छिद्रम् । इत्यमरः ॥ (यथा, महाभारते । १ । १४९ । १७ । “पाण्डवाश्चापि ते सर्व्वे सह मात्रा सुदुःखिताः । विलेन तेन निर्गत्य जग्मुर्द्रुतमलक्षिताः ॥”) गुहा । इति मेदिनी ॥ (यथा, कुमारे । ६ । ३९ । “जितसिंहभया नागा यत्राश्वा विलयोनयः । यक्षाः किंपुरुषाः पौरा योषितो वनदेवताः ॥”)
वि(बि)लः, पुं, (उच्चैःश्रवा हयः । इति मेदिनी ॥ वेतसः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-430-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बिल" आता है (19)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें