🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:08:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विवर
vivara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
छेद/बिल के नाम (1.8.1) कुहर · शुषिर · बिल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विवर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. छिद्र । बिल ।
२. गड्ढ़ा । दरार । गर्त ।
३. गुफा ।
४. कंदरा । अंतराल । बीच की जगह (को॰) ।
५. एकांत स्थान (को॰) ।
६. दोष । त्रुटि । ऐब (को॰) ।
७. विच्छेदजन्य घाव (को॰) ।
८. नौ की संख्या (को॰) ।
९. फैलाव । विस्तार (को॰) ।
१०. पाताल (को॰) ।
विवर पु † २ संज्ञा पुं॰ [सं॰विवरण] ब्यौरा । विवरण । उ॰— आखी जंग तणी कथ एती । सारी विवर अकब्बर सेती ।—रा॰, रू॰, पृ॰८९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-वर , वि-वरण &c. See under वि- √ 1. वृ, p. 988.
वि-वर m. n. a fissure, hole, chasm, slit, cleft, hollow, vacuity (also applied to the apertures of the body and to gaping wounds), RV. &c. &c.
intermediate space, interstice, MBh.; Kāv. &c.
difference, VarBṛS.; Gaṇit.
a breach, fault, flaw, vulnerable or weak point, MBh.; Kāv.
harm, injury, MārkP.
expansion, opening, widening, BhP.
N. of the number ‘nine’ (cf. above and under रन्ध्र), MW.
a partic. high number, Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (987,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विवरं 1 A fissure, hole, cavity, hollow, vacuity; यच्चकार विवरं शिलाघने ताडकोरसि स रामसायकः R. 11. 18, 9. 61, 19. 7; धीरनादभरितकर्णविवरं प्रिये मदयंतिके इति व्याहरति Māl. 7. --2 An interstice, interval, intervening space; Ś. 7. 7. --3 A solitary place; Ki. 12. 37. --4 A fault, flaw, defect, weak point. --5 A breach, wound. --6 The number ‘nine’. --रः Expansion. --Comp. --नालिका a flute, fife --प्रवेशः entrance into a chasm (one of the means of getting one's desired object); Pt. 5.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0992-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विवर न० वि + वृ--अच् । १ छिद्रे अमरः २ दोषे च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4921,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विवरं, क्ली, (विवृणोतीति । वि + वृ + पचाद्यच् ।) छिद्रम् । इत्यमरः ॥ (यथा, रघुः । ११ । १८ । “यच्चकार विवरं शिलाघने ताडकोरसि स रामसायकः । अप्रविष्टविषयस्य रक्षसां द्वारतामगमदन्तकस्य तत् ॥”) दोषः । इति मेदिनी ॥ (यथा, महाभारते । १ । १४१ । १७ । “एकाग्रः स्यादविवृतो नित्यं विवरदर्शकः । राजन्राज्यं सपत्नेषु नित्योद्विग्नः समाचरेत् ॥” अवकाशः । यथा, भागवते । ५ । १० । १२ । “विशेषबुद्धेर्विवरं मबाक् च पश्याम यन्न व्यवहारतोऽन्यत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-426-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विवर" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें