🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:12:35 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

छिद्र
chidra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
छिद्र संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ छिद्रित]
१. छेद । सूराख ।
२. गड्ढ़ा । विवर । बिल ।
३. अवकाश । जगह ।
४. दोष । त्रटि । जैसे, छिद्रान्वेषण । यौ॰—छल छिद्र । छिदानुजीवी, छिद्रानुसंधानी, छिद्रानुसारी = दे॰ छिद्रान्वेषी ।
५. फलित ज्योतिष के अनुसार लग्न से आठवाँ घर ।
६. नौ की संख्या । राजनीति में शत्रु का भेद्य या दुर्वल पक्ष । कमी । कमजोरी (को॰) ।
८. आकाश (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छिद्र mf(आ)n. torn asunder, RV. i, 162, 20
containing holes, pierced, KātyŚr. xv ff.; R. i, 73, 20; Suśr. v, 1, 43
leaky, MBh. v, 1307; 1047 (= xii, 8782)
छिद्र n. a hole, slit, cleft, opening, VS.; TS. i, vi; KātyŚr.; Lāṭy.; Kauś.; Mn. &c. (दैव-कृत, ‘opening or hole made by nature’, the cartilage of the ear, pupil of the eye, Suśr.; ˚द्रं √ दा, ‘to yield an opening or free access’, BhP. v, 6, 4)
defect, fault, blemish, imperfection, infirmity, weak point, foible, MBh. &c.
(in astrol.) the 8th lunar mansion, VarBṛ.; Laghuj. i, 17
the number ‘nine’ (there being 9 openings in the body), Sūryas. ii, 18
the lower regions, Gal. (cf. अ-, कर्ण-, कृत-, गृह-, निश्-, महा-).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (406,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छिद्र a. [छिद्-रक्, छिद्र-अच् वा] Pierced, containing holes. --द्रं 1 A hole, slit; cleft, fissure, rent, pit, opening, crack; नव छिद्राणि तान्येव प्राणस्यायतनानि तु Y. 3. 99; Ms. 8. 239; अयं पटश्छिद्रशतैरलंकृतः Mk. 2. 9; so काष्ठ˚, भूमि˚ &c. --2 A defect, flaw, blemish; त्वं हि सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यसि । आत्मनो बिल्वमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यसि ॥ Mb. --3 A vulnerable or weak point, weak side, imperfection, foible; नास्य छिद्रं परो विद्याद्विद्याच्छिद्रं परस्य तु । गूहेत् कूर्म इवांगानि रक्षेद्विवरमात्मनः ॥ Ms. 7. 105, 102; छिद्रं निरूप्य सहसा प्रविशत्यशंकः H. 1. 81 [] (where छिद्र means a hole also); Pt. 3. 39; Pt. 2. 38; Proverb: छिद्रेष्वनर्था बहुलीभवंति ‘misfortunes never come single’. --4 (Astr.) N. of the eighth house. --Comp. --अनुजीविन्, --अनुसंधानिन्, --अनुसारिन्, --अन्वेषिन् a. {1} looking out for faults or flaws. {2} seeking the weak points of another, picking holes, censorious; सर्पाणां दुर्जनानां च परच्छिद्रानुजीविनां Pt. 1. --अंतर् m. a cane, reed. --आत्मन् a. one who exposes his weak points to the attack of others. --कर्ण a. having the ear pierced. --दर्शन a. {1} exhibiting faults. {2} seeking the weak points. --दर्शिन् a. observing faults, a captious critic.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0502-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छिद्र भेदने अद० चुरा० उभ० सल० सेट् । छिद्रयति ते अचिच्छिद्रत् त । छिद्रितः छिद्रम् ।
छिद्र न० छिद--रक् छिद्र--अच् वा । १ दूषणे, २ गर्त्ते, ३ अव- काशे ४ ज्योतिषोक्ते लग्नतोऽष्टमस्थाने । “छिद्राख्यमष्टमं स्थानम्” ज्यो० त० । “छिद्र निवारयेत् सर्वं श्वशूकर- मुखानुगम्” मनुः । “छिद्रेष्वनर्था बहुलीभवन्ति” शकु० “नास्यच्छिद्रं परोविद्यात् विद्याच्छिद्रं परस्य तु” मनुः । देहे छिद्रसंख्यामाह याज्ञ० मिताक्षरयोः “रोम्णां कोट्यस्तु पञ्चाशच्चतस्रः कोट्य एव च । सप्त- षष्टिस्तथा लक्षाः सार्द्धाः स्वेदायनैः सह । वायवीयै- र्विगण्यन्ते विभक्ताः परमाणवः” याज्ञ० । “पूर्वोदित- सिराकेशादिसहितानां रोम्णाम्परमाणवः सूक्ष्मसूक्ष्म- तररूपा भागाः स्वेदस्रवणशुषिरैः सह चतुःपञ्चा- शत्कोट्यः तथा सप्तोत्तरषष्टिलक्षाः सार्द्धाः पञ्चाशत्सहस्र- सहिताः वायवोयैर्विभक्ताः पवनपरमाणुभिः पृथक् कृता विगण्यन्ते” मिता० । एता सूक्ष्मच्छिद्रसंख्याः स्थूलच्छिद्रसंख्या तु नब मुखनेत्रवर्णना साद्वयपायूपस्थ स्थानभेदात् तत्संख्याः तुल्यत्वेन ५ नव संख्यायां च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2999,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छिद्र, त् क भेदे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त- चुरां-परं-सकं-सेट् ।) भेद इह रन्ध्रकरणम् । छिद्रयति छिद्रापयति भाण्डं बालकः । इति दुर्गादासः ॥
छिद्रं, क्ली, (छिद्यते भिद्यते यत् । छिदिरौ छेदने + “स्फायितञ्चिवञ्चीति ।” उणां । २ । १३ । इति रक् ।) भेदः । छेँदा इति भाषा । तत्- पर्य्यायः । कुहरम् २ शुषिरम् ३ विवरम् ४ विलम् ५ निर्व्यथनम् ६ रोकम् ७ रन्ध्रम् ८ श्वभ्रम् ९ वपा १० शुषिः ११ । इत्यमरः । १ । ८ । २ ॥ स्वभ्रम् १२ शुषी १३ । इति तट्टीका ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ८२ । ५३ । “ततो गच्छेत धर्म्मज्ञ ! हिमवत्सुतमर्व्वुदम् । पृथिव्यां यत्र वै छिद्रं पूर्व्वमासीत् युधिष्ठिर ! ॥”) दूषणम् । इति मेदिनी । रे, ३८ ॥ (यथा, महाभारते । २ । १२ । २९ । “बहुविघ्नश्च नृपते ! क्रतुरेष स्मृतो महान् । छिद्राण्यस्य तु वाञ्छन्ति यज्ञघ्ना ब्रह्मराक्षसाः ॥” अवकाशः । नवमसंख्या । इति ज्योतिषम् ॥ लग्नादष्टमस्थानम् । “छिद्राख्यमष्टमं स्थान- मिति ।” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-492-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "छिद्र" आता है (27)
शुष छिद्र । विवर । गर्तविवर छिद्र । बिलसुषि छिद्र । छेद । सूराख । बिलविद्र छिद्र । छेदसंकु विवर । सूराख । छिद्रआतर्द छिद्र । सूराखचेजा सूराख । छेद । छिद्र । उ॰ आँखड़ियाँ रतनालिया चेजा करै पताल । मैं तोही ब…बधूर विवर । छिद्ररौजन छिद्र । बिल । सूराखपंकचर छेद । छिद्र । पंचरसुराख छेद । छिद्रकूप कुआँ । इनाराभूक काल । समयव्रण शरीर में होनेवाला फोड़ाप्रदर स्त्रियों का एक रोग जिसमें उनके गर्भाशय से सफेद या लाल रंग का लसदार पा…विरोक चमक । दीप्तिनिर्व्यथन पीडा़ से मुक्तरंध्र छेद । सूराख । यौ॰—ब्रह्मरंध्र । रंध्रवभ्रु= मूषक । चूहा । रंध्रवंश =पो…आतृण्ण विद्ध । बिंधा हुआन्यंचन मोड़ । घुमावआतर्दन धक्का देकर खोलने का कार्यबेह पु † ^१ संज्ञा पुं॰वैल बेल नामक वृक्ष या उसका फलखं शून्य स्थान । खाली जगहछेदा घुन नाम का कीडाखखेटा पु संज्ञा पुं॰सूराख छेद
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें