🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:36:40 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अधीन
adhīna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अधीन १ वि॰ [सं॰ ]
१. आश्रित । मातहत । वशीभूत । आज्ञाकारी । दबैल । बस का । काबू का । उ॰—दम दुर्गम, दान दया मख कर्म सुधर्म अधीन सबै जन (धन) को । —तुलसी ग्रं॰, पृ॰ २१९ ।
२. विवश । लाचार । दिन । उ॰—हिंसा मद ममता रस भूलयौ आसाहीं लपटानौ । याही करत अधीन भयो है, निद्रा अति न अघानौ । —सूर॰, १ । ४७ ।
अधीन २ संज्ञा पुं॰ दास । सेवक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अधीन mfn. (fr. अधि) ifc. resting on or in, situated
depending on, subject to, subservient to.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (22,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अधीन a. [अधि-ख P. V. 4. 7; अधिगतः इनं प्रभुं वा] Subject to, subservient, dependent on; usually in comp.; स्थाने प्राणाः कामिनां दूत्यधीनाः M. 3. 14; त्वदधीनं खलु देहिनां सुखं Ku. 4. 10; इक्ष्वाकूणां दुरापेऽर्थे त्वदधीना हि सिद्धयः R. 1. 72; केन निमित्तेन भवदधीनो जातः Dk. 7 consigned to your care.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0051-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अधीन त्रि० अधिगतमिनं प्रभुम् अत्या० स० । आयत्ते । वित्ता- धीन इत्यादौ तु वित्ते अधि--इति वाक्ये समासे अध्युत्तर- पदात् ख । “क्व नु मां त्वदधीनजीवितामिति” कुमा० । [] “दाराधीनस्तथा स्वर्गः पितॄणामात्मनश्च ह” इति मनुः । “इक्ष्वाकूणां दुरापेऽर्थे त्वदधीना हि सिद्धयः” इति रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0136-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अधीनः, त्रि, (इनं प्रभुमधिगतः अत्यादीति समासः ।) परवशः । तत्पर्य्यायः । निघ्नः २ आयत्तः ३- अस्वच्छन्दः ४ गृह्यकः ५ । इत्यमरः ॥ (यथा कुमारसम्भवे, -- “त्वदधीनं खलु देहिनां सुखं” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-039-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अधीन" आता है (23)
आयत्त अधीन । वशीभूतनिघ्न अधीन । आयत्त । वशीभूतकरद करदेनेवाला । मालगुजार । अधीन । जैसे,— करद राज्यवशीभूत वश में आया हुआ । अधीन । ताबेताबे वशीभूत । अधीन । मातहत । जैसे,— जो तुम्हारे ताबै हो, उसे आँख दिखाओमहकूम अधीन । वशीभूत । शासितपिछलगा वह मनुष्य जो किसी के पीछे पीछे चले । अधीन । आश्रितवशवर्ती जो दूसरे के वश में रहे । जो दूसरे के आज्ञानुसार चलता हो । अधीन । ताबेअभ्यघ्यीन अधीन । जो किसी के अधिकार या नियंत्रण में होविधेयवर्ती दूसरे की आज्ञा में रहनेवाला । अधीन । वश्यशासनांतर्गत शासन के भीतर या अधीनवश इच्छा । चाहशरण रक्षा । आड़ । आश्रय । पनाह । जैसे,— अव तो मैं आपकी ही शरण में आया हूँअनुक कामी । कामुक । विषयी । कामी पुरुषविधेय विधान के योग्य । जिसका विधान या अनुष्ठान उचित हो । जिसका करना उचित हो …आश्रित सहारे पर टिका हुआ । ठहरा हुआप्रणेय जिसके लौकिक संस्कार हो चुके होंवशी अपने को वश में रखनेवालाचरणगत चरणों पर गिरा हुआतरहेल पु † वि॰मगलूब चौबीस शोभाओं में से एक । (संगीत)बलिभृत करद । करदाता । कर देनेवालाहुक्मबरदार आज्ञानुवर्ती । आज्ञा के अनुसार चलनेवाला । आज्ञाकारी
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें