🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:31:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रत्यय
pratyaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रत्यय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विश्वास । एतबार । यकीन । उ॰— यदि पूरा प्रत्यय न हो तुम्हें इस जन पर, तो चढ़ सकते हैं राजदूत तो घन पर ।—साकेत, पृ॰ २३७ ।
२. प्रमाण । सबूत । उ॰—प्रभु की नाममुद्रिका देकर परिचय, प्रत्यय, धैर्य दिया ।—साकेत, पृ॰ ३८९ ।
३. विचार । खयाल । भावना ।
४. ज्ञान । बुद्धि । समझ ।
५. व्याख्या । शरह ।
६. कारण । हेतु ।
७. आवश्यकता । जरूरत ।
८. प्रख्याति । प्रसिद्धि ।
९. चिह्न । लक्षण ।
१०. निर्णय । फैसला ।
११. संमति । राय ।
१२. स्वाद । जायका ।
१३. सहायक । मददगार ।
१४. विष्णु का एक नाम ।
१५. वह रीति जिसके द्वारा छंदों के भेद और उनकी संख्या जानी जाय । विशेष— छंदःशास्त्र में ९ प्रत्यय हैं—(१) प्रस्तार, (२) सूची, (३) पाताल, (४) उद्दिष्ट, (५) नष्ट, (६) मेरु, (७) खंड- मेरु, (८) पताका और (९) मर्कटी ।
१६. व्याकरण में वह अक्षर या अक्षरसमूह जो किसी धातु या मूल शब्द के अंत में, उसके अर्थ में कोई विशेषता उत्पन्न करने के उददेश्य से लगाया जाय । जैसे, 'बड़ा' (शब्द) अथवा 'लड़ना' के 'लड़' (धातु) के अंत में जोड़ा जानेवाला 'आई' शब्दसमूह (जिसके जोड़ने से 'बड़ाई' )या 'लड़ाई' 'शब्द' बनता है) प्रत्यय है । विशेष— इसी प्रकार मूर्खता में 'ता' लड़कपन में 'पन', शीतल में 'ल', दयालु में 'लु', अक्षरशः में 'शः' बिकाऊ में 'आऊ', उठान में 'आन', घुमाव में 'आव' आदि प्रत्यय हैं । उपसर्ग क्रियापदों या शब्दों के आदि में और प्रत्यय अंत में लगता है अतः इसे परसर्ग भी कहते हैं ।
१७. छेद । छिद्र । रंध्र (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रत्यय m. belief, firm conviction, trust, faith, assurance or certainty of (gen. loc. or comp.)
proof, ascertainment, Mn.; MBh. &c. (प्रत्ययं-√ गम्, to acquire confidence, repose c˚ in MBh.; अस्त्य् अत्र प्रत्ययो मम, that is my conviction, Kathās.; कः प्रत्ययो ऽत्र, what assurance is there of that? ib.)
conception, assumption, notion, idea, KātyŚr.; Nir.; Śaṃk. &c.
(with Buddhists and Jainas) fundamental notion or idea (-त्व n.), Sarvad.
consciousness, understanding, intelligence, intellect (in Sāṃkhya = बुद्धि)
analysis, solution, explanation, definition, L.
ground, basis, motive or cause of anything, MBh.; Kāv. &c. (in med.) = निमित्त, हेतु &c., Cat.
(with Buddhists) a co-operating cause
the concurrent occasion of an event as distinguished from its approximate cause
an ordeal, Kāty.
want, need, Kāraṇḍ.
fame, notoriety, Pāṇ. viii, 2, 58
a subsequent sound or letter, Prāt.
an affix or suffix to roots (forming verbs, substantives, adjectives and all derivatives), Prāt.; Pāṇ.
an oath, L.
usage, custom, L.
religious meditation, L.
a dependant or subject, L.
a householder who keeps a sacred fire, L.
प्रत्यय &c. See p. 673, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (673,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रत्ययः 1 Conviction, settled belief; मूढः परप्रत्ययनेयवुद्धिः M. 1. 2; संजातप्रत्ययः Pt. 4. --2 Trust, reliance, faith, confidence; बलवदपि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्ययं चेतः Ś. 1. 2; Ku. 6. 20; Śi. 18. 63; Bh. 3. 60. --3 Conception, idea, notion, opinion. --4 Surety, certainty. --5 Knowledge, experience, cognition; स्थानप्रत्ययात् Ś. 7 ‘judging by the place’; so आकृतिप्रत्ययात् M. 1; Me. 8. --6 A cause, ground, means of action; Ku. 3. 18. --7 Celebrity, fame, renown. --8 A termination, an affix or suffix; Śi. 14. 66. --9 An oath. --10 A dependant. --11 A usage, practice. --12 A hole. --13 Intellect, understanding (बुद्धि). --14 An assistant or associate. --15 An epithet of Viṣṇu. --16 (With Buddhists) A co-operating cause. --17 An instrument, a means of agency. --18 Religious contemplation. --19 A house-holder who keeps a sacred fire. --Comp. --कारक --कारिन् a. producing assurance, convincing. --(णी) a seal, signet-ring.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0745-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रत्यय पु० प्रति + इण--भावकरणादौ अच् । १ अधीने २ श- पथे ३ ज्ञाने ४ विश्वासे प्रामाण्येन निश्चये ५ हेतौ ६ छिद्रे ७ शब्दभेदे अमरः । ८ आचारे ९ ख्यातौ मेदि० । १० नि- श्चये ११ स्वादुनि हेमच० १२ सहकारिकारणे त्रिका० । शब्दभेदप्रत्ययलक्षणन्तु शब्दश० प्रका० उक्तं यथा “लाघ- वादन्यथा निर्वक्ति “इतरार्थानवच्छिन्ने स्वार्थे यो बोध- नाक्षमः । तिङर्थस्य निभाद्यन्यः स वा प्रत्यय उच्यते” । यः शब्दः शब्दान्तरार्थाविशेषिते यादृशस्वार्थे धर्मिणि तिङर्थ स्यान्वयवोधने स्वरूपायोगृ स वा निभादिशब्देभ्यो मिन्नस्तादृशार्थे प्रत्यय इत्यर्थः । चैत्रोऽस्तीत्यादावर्थान्त- [] रानवच्छिन्ने स्वार्थे नाम्नां तिङर्थान्वयबोधकत्वम् । एवं यजेत स्थीयेतेत्यादौ यजादिधातूनाम् । पचतीत्यादौ तिङां पाचकोऽस्तीत्यादौ कृतां काश्यपिरित्यादौ च तद्धिता- नाम् प्रकृत्यर्थावच्छिन्ने एव स्वार्थे कृत्यादौ तिङर्थस्य वर्त्तमानत्वादेर्बोधकत्वं न तु तदनवच्छिन्न इति न तेष्वप्र- सङ्गः । निभनिपातादिकस्तु शब्दान्तरार्थानवच्छिन्ने सदृशसमुच्चयादिखार्थे तिङर्थास्यान्वयं प्रति स्वरूपायी- ग्योऽपि निभादिरेवेति न तत्र प्रसङ्गः” । वैयाकरणमते तु अस्माभिस्तल्लक्षणं शब्दार्थरत्नेउक्तं यथा “प्रत्ययस्तु प्रकृतिमवधीकृत्य विधीयमानः स्वार्थवोधकः शब्दविशेषः प्रकृतिशब्ददर्शितभाष्योक्तेः । “स्वीयमर्थं प्रत्या- यतीति” प्रत्ययलक्षणे भाष्योक्तेश्च तथैवावगम्यते । अव- धिश्च पूर्वापररूपो ग्राह्यः तेन बहुचि नाप्रसङ्गः तस्यापि प्रकृत्यवधिकत्वेन विधीयमानत्वात् । सिद्धान्ते तु वृत्तिश- ब्दानां समुदायशक्तिस्वीकारेण बहुजादेर्निरर्थकतया मु- ख्यप्रत्ययत्वाभावादेव पूर्बत्वरूपावधित्वप्रवेशेऽपि न क्षतिः । अतएव प्रकृतिशब्दोक्तहरिकारिकायां “प्रत्ययः पर” इत्यनेन परत्वेन विधीयमानत्वं प्रत्ययत्वमुक्तं तस्य च मुख्यत्वद्यो- तनार्थं स्वार्थकत्वसाकाङ्क्षत्वकथनाय च इतरत् द्विशेषणम् तथा च तदर्थान्वितस्वार्थबोधने तदपेक्षत्वे सति तदव- धिकत्वेन विधीयमानत्वं तत्प्रत्ययत्वमिति फलितोऽर्थः । अन्वितत्वञ्च विशेष्यतया विशेषणतया वा ग्राह्यं तेन तिङा धात्वर्थविशेष्यकान्वयस्य बोधकत्वेऽपि न क्षतिः । यदि चावयवशक्तिस्वीकारस्तदा परपदेनावधिमात्रं लक्ष- णीयम् अवधिश्च पूर्वापरान्यतरएव निबेशनीयः । एवञ्च प्रत्ययनिमित्तकप्रकृत्यङ्गकार्यविशेषे विकरणागमादीनां प्रत्ययत्वस्वीकारेण परत्वमात्रं प्रत्ययत्वमिति बोध्यम् । अथवा प्रत्यय इत्यधिकृत्या पञ्चमाध्यायसमाप्तेर्विधीय- मानत्वं प्रारिभाषिकप्रत्ययत्वं तत्रैव अर्थबोधकत्वे स- तीति विशेषणे मुख्यप्रत्ययत्वसामान्यलक्षण पर्व्यवस्यति तत्तत्प्रत्ययत्वन्तूक्तमेव । स्वार्थिकप्रत्ययानामपि प्रकृत्य- र्थानुवादितया स्वार्थबोधकत्वमतएवाभिहितं वाक्यपदीये “स्वार्थिकाः प्रत्ययाः केचित् प्रकृत्यर्थानुबादिनः” इति । एतदनुरोधेनैव शेस्वरादौ स्वस्वप्रकृत्यर्थान्यतरप्रत्यायकत्वं प्रत्ययानामुक्तम् । विकरणादयः पुनः सर्वथा निरर्थका तेषां द्योतकत्वाद्यनङ्गीकारात् तद्व्यतिरेकेणापि कृदादौ धातुमात्रादेवार्थप्रतीतेर्दर्शनात् । उक्तञ्च बाक्यपदीये “यत्र वाऽव्यभिचारेण तयोः शक्तिप्रकल्पनम् । निश्चमस्तत्र [] नियमो न त्वेवं श्यन्शबादिष्विति” । यत्र ययोरव्य भिचारेणान्वयव्यतिरेकाभ्यां, नियमः अर्थप्रतीतिनिय- मस्तयोः प्रकृतिप्रत्यययोः शक्तिकल्पनम् । यत्र चैवं न नियमस्तत्र श्यन्शवादिषु नेत्यस्यावृत्त्या शक्तिकल्पनं नेत्यर्थः” । १३ विष्णौ पु० “प्रत्ययः सर्वदर्शनः” विष्णुसं । तस्य ज्ञानरूपत्वात् तथात्वम् भाष्ये दृश्यम् । प्र
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रत्ययः, पुं, (प्रति + इण् + भावकरणादौ यथा- यथं अच् ।) अधीनः । शपथः । ज्ञानम् । (यथा, गारुडे २३६ अध्याये । “जाग्रत्संस्कारसम्भूतः प्रत्ययो विषयान्वितः ॥”) विश्वासः । (यथा, कुमारे । ४ । ४५ । “इत्थं रतेः किमपि भूतमदृश्यरूपं मन्दीचकार मरणव्यवसायबुद्धिम् । तत्प्रत्ययाच्च कुसुमायुधबन्धुरेना- माश्वासयत् सुचरितार्थपदैर्वचोभिः ॥”) हेतुः । (यथा, रघुः । १० । ३ । “अतिष्ठत् प्रत्ययापेक्षसन्ततिः स चिरं नृपः ॥”) रन्ध्रम् । शब्दः । इत्यमरः । ३ । ३ । १४७ ॥ प्रथितत्वम् । आचारः । इति मेदिनी । ये, ८९ ॥ निश्चयः । (यथा, मनुः । ८ । २५३ । “यदि संशय एव स्यात् लिङ्गानामपि दर्शने । साक्षिप्रत्यय एव स्यात् सीमावादविनिर्नयः ॥”) स्वादुः । इति हेमचन्द्रः ॥ प्रकृत्युत्तरजायमानः । वोपदेवेनास्य त्यसंज्ञा कृता । प्रत्याययन्तीति सुप्तिङ्कृत्तद्धिताः प्रत्ययाः । इति संक्षिप्तसार- व्याकरणम् ॥ (यथा, रघुः । ११ । ५६ । “ता नराधिपसुता नृपात्मजै- स्ते च ताभिरगमन् कृतार्थताम् । सोऽभवद्वरबधूसमागमः प्रत्ययप्रकृतियोगसन्निभः ॥”) सहकारी । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-271-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें